Ta strona używa ciasteczek, dowiedz się więcejOK
Angelus dla Serhija Żadana
2015-10-19
Tadeusz Iwański

Ukraiński pisarz Serhij Żadan za książkę Mezopotamia otrzymał Literacką Nagrodę Europy Środkowej Angelus. Pozycja ukazała się pod patronatem NEW. Przypominamy recenzję książki autorstwa Tadeusza Iwańskiego, która ukazała w numerze NEW 1/2015.

 

Serhij Żadan, Mezopotamia, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2014 

 

Autora przedstawiać nie trzeba. Polskie przekłady książek Serhija Żadana – Historia kultury początku stulecia, Big Mac, Depeche Mode, Anarchy in the UKR, Hymn demokratycznej młodzieży, Woroszyłowgrad – zjednały sobie daleko wykraczające poza krąg ukrainistów i ukrainofilów grono wiernych czytelników. Sam autor dorobił się w Polsce stałego wydawcy w Wołowcu i niezmiennie świetnego tłumacza w osobie Michała Petryka. W najnowszym tomie Mezopotamia Żadan zaskakuje formalnie, prezentując się i jako prozaik, i jako poeta (wiersze przełożył Adam Pomorski) – na książkę składa się dziewięć nowel oraz trzydzieści poematów.

Tytułem każdej z opowieści jest imię lub pseudonim jej głównego bohatera, występują oni także w niektórych kolejnych nowelach jako bohaterowie drugoplanowi. Część prozatorską spina ostatnie opowiadanie Łuka, w którym zbiegają się losy niektórych z nich, a tom dopełniają zebrane w drugiej części wiersze. Krótko mówiąc, Mezopotamia to książka traktująca o najbardziej uniwersalnych ludzkich uczuciach i przypadłościach, takich jak miłość i śmierć. Scenerią dla pełnej melancholii narracji jest ukraiński Babilon – położone nad rzekami posowieckie miasto Charków.

Tak naprawdę to jest książka o miłości" – powiedział Serhij Żadan po ukraińskiej premierze Mezopotamii w styczniu ubiegłego roku. Opowiada ona głównie o męskiej miłości, bohaterami są mężczyźni: starzy i w średnim wieku, biedni i zamożni, rozpaczliwie pragnący uczucia i niemogący sobie poradzić, gdy już je spotkają; to katalog ich postaw wobec miłości nieszczęśliwej, przerwanej, odrzuconej bądź niespełnionej. W relacjach z kobietami mężczyźni są u Żadana słabi, niezdecydowani, rozdarci i bojaźliwi, one zaś, potraktowane w książce pobieżniej, przedstawione są jako te silniejsze, mniej sentymentalne, nowocześniejsze i bardziej samodzielne. Miłość okazuje się zresztą nieszczęśliwa dla obu stron, o czym świadczą choćby powtarzane opinie dwóch kobiet w dwóch rozdziałach: „Wcześnie się zakochałam – powiedziała. – U nas w mieście wszyscy wcześnie się zakochują, szczególnie kobiety. On był ode mnie starszy o dziesięć lat. Tak jak ty – dotknęła go (…). – I dlatego nic nam z tego nie wyszło". W każdym z opowiadań Żadan podważa dominujący w ukraińskiej codzienności maskulinistyczny wizerunek mężczyzny (nieczułego na pierwszy rzut oka macho), uczłowieczając go oraz ukazując jego słabości i rozterki. To znak, że wraz z Żadanem (choć nie tylko z nim) współczesna ukraińska literatura staje się coraz bardziej krytyczna wobec rzeczywistości społecznej, w tym dominujących w kulturze popularnej tradycyjnych ról przypisywanych płciom.

Mezopotamia to również książka o Charkowie, położonym, podobnie jak tytułowa kraina historyczna, nad dwoma, a nawet trzema rzekami. Miasto jest nie tylko tłem dla miłosnych perypetii bohaterów poszczególnych nowel, ale także przestrzenią determinującą taki a nie inny ich przebieg. Niewiele jest książek o współczesnym Charkowie, a Żadan zapoczątkowuje proces zapełniania tej luki i robi to w sposób dla siebie charakterystyczny: obala dominujące mity. Pisarz nie skupia się ani na charkowskim statusie miastabohatera, ani na fakcie, że Charków był pierwszą stolicą Ukrainy, ani na innych atrybutach właściwych dla sowieckiego i posowieckiego dyskursu. Żadan raczej zwalcza ten dyskurs, pokazując ukraińską zwyczajność – brud, architektoniczny chaos oraz mafi jne układy rządzące miastem. Jednocześnie mieszkający w tej miejscowości od ponad dwóch dekad autor daleki jest od krytyki opisywanej rzeczywistości, jego Charków to pochwała lokalności, przestrzeń na poły magiczna, w której rozgrywają się ludzkie dramaty i uniesienia.

Choć Serhij Żadan jest autorem nieunikającym polityki – zarówno w pisarstwie, jak i w działalności społecznej – Mezopotamia na polityce się nie skupia. Nie znajdziemy tu odniesień do Majdanu czy sytuacji w Donbasie. Wynika to po części z faktu, że na Ukrainie tom ukazał się jeszcze przed wojną, ale wydaje się, iż po prostu założenie autora było inne. To książka osobista, o mieście, o prywatnych historiach z dzielnicy i emocjach w niej zamkniętych, o kondycji posowieckiego mężczyzny i jego nieprostych relacjach z kobietami. Intymna urbanistyka Żadana jest inna niż Jurija Andruchowycza: liryczna, a nie (geo)polityczna.

Poza wątkami społecznymi oraz liryczno-równościowym przekazem Żadana, trudno nie zwrócić uwagi na stylistyczną warstwę Mezopotamii. Jak zwykle u tego autora widoczny jest świetny warsztat i wypracowany już, charakterystyczny styl. Czytelnik natknie się więc na krwiste dialogi, plastyczne opisy, groteskowy humor i nienormatywną leksykę, które w sumie stworzą pełnowymiarowy i sugestywny obraz posowieckiego miasta i toczących się w nim smutnych historii miłosnych. Jak zwykle też u Żadana linearna narracja będzie przeplatana wycieczkami w inny czas i inną przestrzeń, realistyczne opisy łączyć będą się z odlotami podświadomości. Można lubić tę cechę twórczości charkowskiego pisarza (charakterystyczną zresztą w ogóle dla ukraińskich twórców literackich i filmowych) lub nie. Mezopotamia jest jednak pozycją w dotychczasowym dorobku ukraińskiego autora wyjątkową, chyba najbardziej osobistą i apolityczną, a jednocześnie pisarsko bardzo solidną i formalnie niesztampową.

 

Tadeusz Iwański


Powrót
Najnowsze

Niedoskonała pamięć

18.06.2018
Maxim Rust
Czytaj dalej

Nowe szaty faszyzmu

14.06.2018
Joanna Grodzka
Czytaj dalej

Iran od najciemniejszej strony

11.06.2018
Paulina Niechciał
Czytaj dalej

Nowa płyta Mickiewicza

07.06.2018
Dariusz Rott
Czytaj dalej

Literatura przybliża to, co odległe

04.06.2018
Ayfer Tunç
Czytaj dalej

Dyskusja: Polacy na Litwie: między Wilnem, Warszawą a Moskwą

02.06.2018
NEW
Czytaj dalej

copyrights © 2010-2017 by Kolegium Europy Wschodniej im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego we Wrocławiu