Ta strona używa ciasteczek, dowiedz się więcejOK
Angelus dla Serhija Żadana
2015-10-19
Tadeusz Iwański

Ukraiński pisarz Serhij Żadan za książkę Mezopotamia otrzymał Literacką Nagrodę Europy Środkowej Angelus. Pozycja ukazała się pod patronatem NEW. Przypominamy recenzję książki autorstwa Tadeusza Iwańskiego, która ukazała w numerze NEW 1/2015.

 

Serhij Żadan, Mezopotamia, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2014 

 

Autora przedstawiać nie trzeba. Polskie przekłady książek Serhija Żadana – Historia kultury początku stulecia, Big Mac, Depeche Mode, Anarchy in the UKR, Hymn demokratycznej młodzieży, Woroszyłowgrad – zjednały sobie daleko wykraczające poza krąg ukrainistów i ukrainofilów grono wiernych czytelników. Sam autor dorobił się w Polsce stałego wydawcy w Wołowcu i niezmiennie świetnego tłumacza w osobie Michała Petryka. W najnowszym tomie Mezopotamia Żadan zaskakuje formalnie, prezentując się i jako prozaik, i jako poeta (wiersze przełożył Adam Pomorski) – na książkę składa się dziewięć nowel oraz trzydzieści poematów.

Tytułem każdej z opowieści jest imię lub pseudonim jej głównego bohatera, występują oni także w niektórych kolejnych nowelach jako bohaterowie drugoplanowi. Część prozatorską spina ostatnie opowiadanie Łuka, w którym zbiegają się losy niektórych z nich, a tom dopełniają zebrane w drugiej części wiersze. Krótko mówiąc, Mezopotamia to książka traktująca o najbardziej uniwersalnych ludzkich uczuciach i przypadłościach, takich jak miłość i śmierć. Scenerią dla pełnej melancholii narracji jest ukraiński Babilon – położone nad rzekami posowieckie miasto Charków.

Tak naprawdę to jest książka o miłości" – powiedział Serhij Żadan po ukraińskiej premierze Mezopotamii w styczniu ubiegłego roku. Opowiada ona głównie o męskiej miłości, bohaterami są mężczyźni: starzy i w średnim wieku, biedni i zamożni, rozpaczliwie pragnący uczucia i niemogący sobie poradzić, gdy już je spotkają; to katalog ich postaw wobec miłości nieszczęśliwej, przerwanej, odrzuconej bądź niespełnionej. W relacjach z kobietami mężczyźni są u Żadana słabi, niezdecydowani, rozdarci i bojaźliwi, one zaś, potraktowane w książce pobieżniej, przedstawione są jako te silniejsze, mniej sentymentalne, nowocześniejsze i bardziej samodzielne. Miłość okazuje się zresztą nieszczęśliwa dla obu stron, o czym świadczą choćby powtarzane opinie dwóch kobiet w dwóch rozdziałach: „Wcześnie się zakochałam – powiedziała. – U nas w mieście wszyscy wcześnie się zakochują, szczególnie kobiety. On był ode mnie starszy o dziesięć lat. Tak jak ty – dotknęła go (…). – I dlatego nic nam z tego nie wyszło". W każdym z opowiadań Żadan podważa dominujący w ukraińskiej codzienności maskulinistyczny wizerunek mężczyzny (nieczułego na pierwszy rzut oka macho), uczłowieczając go oraz ukazując jego słabości i rozterki. To znak, że wraz z Żadanem (choć nie tylko z nim) współczesna ukraińska literatura staje się coraz bardziej krytyczna wobec rzeczywistości społecznej, w tym dominujących w kulturze popularnej tradycyjnych ról przypisywanych płciom.

Mezopotamia to również książka o Charkowie, położonym, podobnie jak tytułowa kraina historyczna, nad dwoma, a nawet trzema rzekami. Miasto jest nie tylko tłem dla miłosnych perypetii bohaterów poszczególnych nowel, ale także przestrzenią determinującą taki a nie inny ich przebieg. Niewiele jest książek o współczesnym Charkowie, a Żadan zapoczątkowuje proces zapełniania tej luki i robi to w sposób dla siebie charakterystyczny: obala dominujące mity. Pisarz nie skupia się ani na charkowskim statusie miastabohatera, ani na fakcie, że Charków był pierwszą stolicą Ukrainy, ani na innych atrybutach właściwych dla sowieckiego i posowieckiego dyskursu. Żadan raczej zwalcza ten dyskurs, pokazując ukraińską zwyczajność – brud, architektoniczny chaos oraz mafi jne układy rządzące miastem. Jednocześnie mieszkający w tej miejscowości od ponad dwóch dekad autor daleki jest od krytyki opisywanej rzeczywistości, jego Charków to pochwała lokalności, przestrzeń na poły magiczna, w której rozgrywają się ludzkie dramaty i uniesienia.

Choć Serhij Żadan jest autorem nieunikającym polityki – zarówno w pisarstwie, jak i w działalności społecznej – Mezopotamia na polityce się nie skupia. Nie znajdziemy tu odniesień do Majdanu czy sytuacji w Donbasie. Wynika to po części z faktu, że na Ukrainie tom ukazał się jeszcze przed wojną, ale wydaje się, iż po prostu założenie autora było inne. To książka osobista, o mieście, o prywatnych historiach z dzielnicy i emocjach w niej zamkniętych, o kondycji posowieckiego mężczyzny i jego nieprostych relacjach z kobietami. Intymna urbanistyka Żadana jest inna niż Jurija Andruchowycza: liryczna, a nie (geo)polityczna.

Poza wątkami społecznymi oraz liryczno-równościowym przekazem Żadana, trudno nie zwrócić uwagi na stylistyczną warstwę Mezopotamii. Jak zwykle u tego autora widoczny jest świetny warsztat i wypracowany już, charakterystyczny styl. Czytelnik natknie się więc na krwiste dialogi, plastyczne opisy, groteskowy humor i nienormatywną leksykę, które w sumie stworzą pełnowymiarowy i sugestywny obraz posowieckiego miasta i toczących się w nim smutnych historii miłosnych. Jak zwykle też u Żadana linearna narracja będzie przeplatana wycieczkami w inny czas i inną przestrzeń, realistyczne opisy łączyć będą się z odlotami podświadomości. Można lubić tę cechę twórczości charkowskiego pisarza (charakterystyczną zresztą w ogóle dla ukraińskich twórców literackich i filmowych) lub nie. Mezopotamia jest jednak pozycją w dotychczasowym dorobku ukraińskiego autora wyjątkową, chyba najbardziej osobistą i apolityczną, a jednocześnie pisarsko bardzo solidną i formalnie niesztampową.

 

Tadeusz Iwański


Powrót
Najnowsze

„Białoruś: zmiany w polityce i nowe możliwości wpływu”

11.12.2017
NEW
Czytaj dalej

Rosyjskie kino w polskich miastach!

08.12.2017
NEW
Czytaj dalej

Trzecia siła

04.12.2017
Serhij Szebelist z Połtawy
Czytaj dalej

Gra w Naddniestrze

30.11.2017
Piotr Oleksy
Czytaj dalej

Między sojuszem a rywalizacją

28.11.2017
Jakub G. Gajda
Czytaj dalej

Walka z Ukrainą i czasem

24.11.2017
Tadeusz Iwański
Czytaj dalej

copyrights © 2010-2017 by Kolegium Europy Wschodniej im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego we Wrocławiu