Ta strona używa ciasteczek, dowiedz się więcejOK
Co z tą Rosją?
2016-05-17
Piotr Oleksy

Ani żadnej wyspy to zbiór rozmów o Rosji i Ukrainie. Powinno zostać wpisane do kanonu lektur każdego, kto interesuje się naszym wschodnim sąsiedztwem.

 

(„Nowa Europa Wschodnia" objęła książkę patronatem medialnym)

 

O tym, że Piotr Brysacz i Jędrzej Morawiecki szykują książkę, będącą zbiorem rozmów o Rosji i Ukrainie, słyszałem od przynajmniej kilku miesięcy. Wieść ta budziła we mnie ambiwalentne uczucia. Z jednej strony obawiałem się, że mogą to być kolejne „Polaków o Rosji rozmowy": zbiór polskich mądrości i sloganów o tym, jakie to Rosja i Ukraina są, a jakie być powinny. Z drugiej strony, dotychczasowy dorobek Brysacza i Morawieckiego dawał nadzieję, że książka będzie czymś więcej: że rozmowy będą konkretne i głębokie, a nie na siłę „pogłębiane", nie uciekające w duchową troskę o biednych braci ze Wschodu. Na szczęście, nadzieje się spełniły.

Piotr Brysacz czuwa nad działalnością wydawniczą białostockiej Fundacji Sąsiedzi, która w swoim dorobku ma już kilka bardzo cennych książek, poświęconych Europie Wschodniej oraz Podlasiu. Wśród nich można znaleźć miedzy innymi poprzedni zbiór rozmów autorstwa Brysacza, czyli wydaną w 2013 roku książkę Patrząc na Wschód. Przestrzeń, człowiek mistycyzm. Jedną z nagłośniejszych pozycji Fundacji Sąsiedzi były Cztery zachodnie staruchy. Opowieśc o duchach i szamanach Jędrzeja Morawieckiego i Bartosza Jastrzębskiego (2014). Morawiecki jest reporterem oraz wykładowcą Uniwersytetu Wrocławskiego. Przed Staruchami napisał m.in. znakomicie przyjęte Łuskanie światła. Reportaże rosyjskie (2010) oraz Krasnojarsk zero (2012, wspólnie z Bartoszem Jastrzębskim).

Ani żadnej wyspy. Rozmowy o Rosji i Ukrainie prezentuje dwanaście wywiadów z dziennikarzami, analitykami, pisarzami i naukowcami. Są to kolejno: Krystyna Kurczab-Redlich, Wojciech Jagielski, Wacław Radziwinowicz, Wojciech Górecki, Paweł Reszka, Piotr Pogorzelski, Ziemowit Szczerek, Maciej Jastrzębski, Jacek Hugo-Bader, Andrzej de Lazari, Adam Daniel Rotfeld, Tadeusz Klimowicz. Rozmowy poprzedza obszerny i dość emocjonalny esej Morawieckiego o mentalnych przemianach w Rosji oraz krótki wstęp Brysacza.

Wybór rozmówców może budzić wątpliwości. Każdemu, kto interesuje się tematem, przyjdą do głowy nazwiska osób, które również „powinny" znaleźć się w takiej książce. Wybór był jednak subiektywny, a książka jest spójna, nie mamy wrażenia, że ktokolwiek znalazł się tam z przypadku lub na siłę.

Ani żadnej wyspy jest próbą polifonicznego ujęcia i wytłumaczenia przełomowego momentu w dziejach Europy, jakim były lata 2013-2014 i trwające od tego czasu wydarzenia w relacjach rosyjsko-ukraińskich.

Książka przede wszystkim dotyczy Rosji. Ukraina i zachodzące w niej procesy społeczne i polityczne są najszerzej opisane w rozmowach ze Szczerkiem, Pogorzelskim, Reszką i Rotfeldem. W pozostałych przypadkach pojawia się wiele ciekawych refleksji na temat naddnieprzańskiego kraju, przede wszystkim służą one jednak jako tło do odpowiedzi na pytanie: „co z tą Rosją?".

W książce wybrzmiewa tęsknota, rozgoryczenie i niepokój. Tęsknota za Rosją lat dziewięćdziesiątych XX wieku, Rosją jelcynowską, która mimo wszystkich swoich patologii, dawała nadzieję, że po bólach transformacji wszystko pójdzie w dobra stronę. Brysacz i Morawiecki skłaniają rozmówców do refleksji, kiedy zaczęło w Rosji dziać się aż tak źle, w którym momencie zdali sobie sprawę, jaki los gotuje swym rodakom, Ukraińcom i nam wszystkim Władimir Putin, kiedy Rosja stała się państwem-agresorem, w którym naród masowo popiera działania władz. Z opowieści wypływa jednak rozgoryczenie, bo „mogło pójść inaczej". Niepkój związany jest z pytaniem: „co będzie dalej?".

Wiele w książce mówi się o Putinie: o tym jaką machinę władzy skonstruował, jak działa rosyjska propaganda, po co potrzebna jest mu wojna na Dobasie, jakie ma plany wobec Zachodu. Rozmówcy konstatują także, jak mało o nim wiemy. Pochylają się też nad charakterem samych Rosjan, często posługując się anegdotami i historiami z własnej przeszłości. Eksperci wyjaśniają, dlaczego Rosjanie „kupili" Putinowską narrację, dlaczego dali się uwieść opowieści o imperium wstającym z kolan. Rzeczowo przedstawione są też mechanizmy oddziaływania kremlowskiej propagandy. Czasami te dwie opowieści – o Putinie i o Rosjanach – rozmijają się. Można odnieśc wrażenie, że to włodarz Kremla jest demiurgiem, który jednoosobowo pokierował losami Rosji i Ukrainy. Ciekawa w tym kontekście jest wypowiedź Andrzeja de Lazari: „To nie Putin winny jest agresji, a mieszkańcy Rosji, przekonani, że wszystkie majdany zorganizowali Amerykanie. To nie pranie mózgów, propaganda wpłynęła na świadomość Rosjan. W telewizji i w radio zaczęto po prostu mówić ich archaicznym językiem". Być może tutaj należy doszukiwać się tajemnicy poparcia dla Putina i szału „krymnaszyzmu"?

Siłą Ani żadnej wyspy jest również dynamika prezentownych rozmów – żadna nie jest „przegadana", nie ma tu miejsca na bajdurzenie. Pozycja daje też sporą dawkę wiedzy.

Pozostaje mieć nadzieję, że kontynuacją projektu będzie podobny zbiór, w którym głos zabiorą intelektualiści z Rosji i Ukrainy. Polscy eksperci od spraw wschodnich opowiedzieli nam o Rosji w sposób pasjonujący i zrozumiały. Optyka rosyjska i ukraińska może nas zaskoczyć.

TymczasemAni żadnej wyspy powinno zostać wpisane do kanonu lektur każdego, kto interesuje się naszym wschodnim sąsiedztwem.

 

Piotr Oleksy jest adiunktem w Instytucie Kultury Europejskiej UAM i współpracownikiem „Nowej Europy Wschodniej".

 

Piotr Brysacz, Jędrzej Morawiecki, Ani żadnej wyspy. Rozmowy o Rosji i Ukrainie, Fundacja Sąsiedzi, Białystok 2016.

 


Polecamy inne artykuły autora: Piotr Oleksy
Powrót
Najnowsze

Odszedł Zbigniew Brzeziński

27.05.2017
NEW
Czytaj dalej

Czy Giedroyc jest aktualny?

25.05.2017
NEW
Czytaj dalej

Kresentymentalizm

25.05.2017
Adam Balcer
Czytaj dalej

V Forum Europejskie

24.05.2017
NEW/ECS
Czytaj dalej

Spotkanie: Wojna, która nas zmieniła

22.05.2017
NEW
Czytaj dalej

Europa Wschodnia – polska specjalność?

18.05.2017
NEW
Czytaj dalej

copyrights © 2010-2017 by Kolegium Europy Wschodniej im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego we Wrocławiu