Ta strona używa ciasteczek, dowiedz się więcejOK
Angelus dla „Księgi szeptów” – recenzja
2016-10-17
Andrzej Pisowicz

Tegorocznym laureatem Literackiej Nagrody Europy Środkowej Angelus 2016 został Varujan Vosganian, autor Księgi Szeptów. Prezentujemy recenzję Andrzeja Pisowicza.

Autorem Księgi szeptów jest rumuński Ormianin Varujan Vosganian: w przeszłości pełnił funkcję ministra gospodarki i finansów Rumunii, jednak międzynarodową sławę zdobył jako prozaik i poeta. W 2009 wydał po rumuńsku Księgę szeptów, która doczekała się tłumaczeń (czasem tylko fragmentarycznych) na osiemnaście języków. Vosganian przedstawia panoramę dwudziestowiecznych dziejów swoich dwóch ojczyzn: Rumunii i Armenii. Drugą z nich rozumie szeroko: jako Armenię Zachodnią (część wschodniej Turcji), Wschodnią (Republika Armenii i północno-zachodni skrawek Iranu) oraz tereny zamieszkałe przez liczną diasporę.

Księga szeptów jest dziełem literackim wysokiej klasy. Autor prezentuje nie tylko fakty (jedynie w paru przypadkach „ubarwione" beletrystycznie), ale przede wszystkim ich psychologiczne i kulturowe tło. Całość przedstawiona jest w formie rodzinnych wspomnień Vosganiana. Przodkowie autora pochodzili z historycznej Armenii Zachodniej: Turcy przybyli tam w XI wieku, a pod koniec XIX wieku zaczęli traktować miejscową ludność ormiańską coraz bardziej okrutnie. Pogromy Ormian z lat 1895-1896 były wstępem do ludobójstwa, które władze tureckie, korzystając z zamętu I wojny światowej, rozpoczęły w roku 1915. Polskie wydanie książki zbiega się z setną rocznicą genocydu.

Podczas I wojny światowej ludność historycznej Armenii Zachodniej (czyli dzisiejszej wschodniej Turcji) została przez władze rządzącej imperium osmańskim partii młodotureckiej skazana na deportację do wschodniej Syrii. Pretekstem był udział grupy ochotników ormiańskich (poddanych sułtana) w walkach Rosji z Turcją po stronie rosyjskiej. Nie miał znaczenia fakt, że ogromna większość tureckich żołnierzy narodowości ormiańskiej była lojalna wobec Stambułu.

W trakcie deportacji przytrafiały się sytuacje koszmarne. By uratować umierającez głodu małe dzieci, rodzice sprzedawali czasem mieszkającym w pobliżu Arabom starsze potomstwo za worek mąki. Oszaleli z głodu ludzie dopuszczali się aktów kanibalizmu. Nic dziwnego, że pamięć o tych wydarzeniach przyczyniła się do wytworzenia u niektórych Ormian pragnienia zemsty. Wielu tureckich zbrodniarzy, którzy ponosili winę za ludobójstwo, zginęło z rąk ormiańskich zamachowców. Ważnym bohaterem Księgi szeptów jest jeden z nich, Misak Torlakian. Uczestnikiem „marszów śmierci" był między innymi Sahag Szejtanian, ojciec chrzestny Vosganiana.

Jednym z tematów poruszanych w książce są czasy II wojny światowej w Rumunii. W tym kraju (również w środowisku rumuńskich Ormian) pokusa kolaboracji z Niemcami była duża, Rumunią rządził autorytarnie generał Ion Antonescu, sojusznik Berlina. Ormianom, którzy głównego przeciwnika niepodległości Armenii widzieli w ZSRS, wydawało się logiczne, by u boku Wehrmachtu walczyć z bolszewikami. Powstał Legion Armeński, na czele którego stał ormiański generał Dro Kanajan, minister obrony w rządzie pierwszej niepodległej Republiki Armenii (1918-1920).

Kanajan uważał, że przeciw wrogowi można się sprzymierzyć choćby z diabłem. Vosganian cytuje generała: „Pytacie mnie, przeciwko komu będziemy walczyć przede wszystkim. Odpowiadam bez wahania: przeciw bolszewikom. Turcy zabili nasze ciało, ale bolszewicy zabijają nasze dusze" (nawiasem mówiąc, Sowieci, chcąc ukarać generała, odebrali życie jego żonie). Autor Księgi szeptów krytycznie odnosi się do postawy Kanajana. Stwierdza chłodno, że jego koncepcja mniejszego zła nic dobrego nie przyniosła, bowiem wybierając kolaborację z faszystowskimi Niemcami, ani „nie ochronił Ormian w Europie okupowanej przez Niemców", ani „nie wyzwolił Armenii spod okupacji bolszewickiej". Vosganian ciepło wspomina jednak Onika Tokatliana, który otrzymał niemiecki Krzyż Żelazny za ratowanie Rumunów walczących po stronie Wehrmachtu czy spadochroniarzy z Legionu Armeńskiego, którzy zostali zdziesiątkowani przez czerwonoarmistów, próbując wylądować na ich tyłach pod Stalingradem. Osiem tysięcy Ormian, którzy wstąpili do Legionu Armeńskiego, wywodziło się przeważnie z sowieckich jeńców. W Armii Czerwonej panowały żelazne zasady: trafienie do niewoli traktowano jako zdradę, która w przypadku odbicia jeńca kończyła się w najlepszym razie zesłaniem do łagru. Nic więc dziwnego, że wielu Ormian było gotowych do współpracy z Wehrmachtem (nie wszyscy byli sympatykami faszyzmu).

Niektóre partie książki są pisane z ironią. Humorystyczny jest na przykład opis zebrania, na którym zachęcano rumuńskich Ormian do „repatriacji" do sowieckiej Armenii: ormiańscy delegaci przybyli z ZSRS nie znali języka rumuńskiego, a Rumuni nie rozumieli przemówień wygłaszanych po ormiańsku.

Autor opisuje sceny ze statku Rossija, który przywiózł naiwnych „repatriantów"do sowieckiego portu w Batumi. Zaukrywanie chleba Ormianin z Rumunii został spoliczkowany, a przedstawiciel sowieckich służb specjalnych powiedział przybyłym, że „odtąd nie będą już musieli jeść obcego chleba" (którego resztki symbolicznie wyrzucono do morza).

Varujan Vosganian jest mistrzem słowa, a Księga szeptów obfituje w celne maksymy i efektowne obrazy, wzruszające i pobudzające do myślenia. Autor przywołuje słowa swojego dziadka, który gdy zmarłemu ślepcowi chciano zamknąć w trumnie powieki, powiedział: „Zostaw. Żył wystarczająco długo z zamkniętymi oczami".

Przedstawione w Księdze szeptów opowieści nie mają jednak służyć wystawianiu politycznych ocen, lecz ukazaniu głębi ormiańskiej tradycji. Autor wyznaje: „Ta opowieść, którą nazywamy Księgą szeptów, nie jest moją historią. Rozpoczęła się na długo przed czasem mojego dzieciństwa, kiedy rozmawiano szeptem".

 

Andrzej Pisowicz

 

Varujan Vosganian, Księga szeptów, tłum. Joanna Kornaś-Warwas, Książkowe Klimaty, Wrocław 2015

Recenzja ukazała się w numerze 5/2015 „Nowej Europy Wschodniej" (więcej o numerze).

 

 

 


Polecamy inne artykuły autora: Andrzej Pisowicz
Powrót
Najnowsze

Paradoksy pracy tłumacza

20.09.2017
Aneta Kamińska, Eugeniusz Sobol
Czytaj dalej

Naftowa sztama

15.09.2017
Aneta Strzemżalska
Czytaj dalej

Tłoczno w Tbilisi

14.09.2017
Wojciech Wojtasiewicz
Czytaj dalej

Oblicza rosyjskiego terroru

11.09.2017
Wacław Radziwinowicz Zbigniew Rokita
Czytaj dalej

Patrzeć i widzieć

08.09.2017
Anna Dąbrowska
Czytaj dalej

Niemieccy bezprizorni

06.09.2017
Zbigniew Rokita
Czytaj dalej

copyrights © 2010-2017 by Kolegium Europy Wschodniej im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego we Wrocławiu