Ta strona używa ciasteczek, dowiedz się więcejOK
Niezrozumiany nacjonalizm
2017-03-21
Marek Wojnar

Artykuł jest polemiką z artykułem Adama Balcera O Wołyniu i UPA bez dogmatu („Nowa Europa Wschodnia”, 1/2017).

***

Tekst Adama Balcera O Wołyniu i UPA bez dogmatu („Nowa Europa Wschodnia”, 1/2017) składa się z trzech fragmentów, w których autor stara się obalać uproszczony obraz ukraińskich nacjonalistów jako „ludobójców”, „kolaborantów” i „faszystów”. O ile niektóre tezy postawione w dwóch pierwszych częściach powodują wątpliwości, a inne znów są warte przemyślenia, o tyle ostatnia część budzi sprzeciw. Autor, zbytnio ufając źródłom propagandowym organizacji i z wyraźną przesadą podkreślając „jasne karty” ideologii OUN-B, stworzył obraz nieprawdziwy.

Po pierwsze, Balcer prześlizguje się nad problemem antysemityzmu OUN. Idąc tropem Wołodymyra Wiatrowycza (Stawłennia OUN do jewrejiw, Lwiw 2006), wspomina w kontekście stosunku OUN do Żydów artykuły Mykoły Sciborskiego z 1930 roku, w których działacz ten postulował równouprawnienie Żydów. Zapomina jednak przy tym dodać, że kierownik referentury organizacyjnej OUN miał osobisty powód, aby odnosić się cieplej względem Żydów: był bowiem w tym czasie narzeczonym (później mężem) kobiety żydowskiego pochodzenia. Wpływ tej relacji na postawę Sciborskiego budził sprzeciw nawet będącego politycznym pragmatykiem Jewhena Konowalca, wobec czego organizacyjny referent już w broszurze OUN i chłopstwo (Praga 1933) wycofał się filosemickich poglądów. Pod koniec lat trzydziestych XX wieku liczba wrogich względem Żydów klisz w tekstach OUN zdecydowanie wzrosła. Wołodymyr Martyneć i Jarosław Stećko postulowali zaprowadzenie gett bądź skłonienie Żydów do emigracji. Z kolei Mychajło Kołodziński otwarcie stwierdzał, że wymordowanie 3,5 miliona Żydów jest niemożliwe… z przyczyn technicznych. I jednocześnie przyznawał, że w organizacji są osoby forsujące takie rozwiązania.

Dyskusyjne są też tezy Balcera na temat stosunku ukraińskich nacjonalistów do pozostałych mniejszości narodowych. Owszem, OUN-B podczas konferencji wojskowej w październiku 1942 roku postulowała ograniczenie przemocy do Polaków. Zarazem w tym samym okresie w pracach teoretyków organizacji (Dmytra Myrona, Iwana Mitryngi) pojawiają się tezy o konieczności „oczyszczenia” Ukrainy również z Węgrów, Słowaków, Rumunów i Rosjan (najprawdopodobniej szlakiem deportacji). Zestawienie tych źródeł pokazuje, że decyzje konferencji wojskowej w znacznym stopniu były uwarunkowane aktualną koniunkturą polityczną. Nieprawdziwe jest twierdzenie Balcera o tym, jakoby apetyty terytorialne ukraińskich nacjonalistów były skromniejsze aniżeli w przypadku polskich narodowców (które Balcer przywołuje w tekście Endek na Wschodzie, „Nowa Europa Wschodnia”, 3-4/2016). Poetyckim wyrazem tego jest pochodzący z 1935 roku wiersz Ołeha Olżycza Nieznanemu żołnierzowi, który autor kończy słowami: „Nad dziką przestrzenią Karpaty-Pamir/ dźwięczne i oślepiające jak sława/ jak napięty łuk na cokole gór/ Jaśnieje żelazne państwo”. Przy tym działacze OUN nie byli zgodni, do którego pasma górskiego miały sięgać wpływy Ukrainy. Kołodziński postulował oparcie ich o Ałtaj, Iwan Gabrusewycz o Hindukusz. Co więcej, na Dalekim Wschodzie na bazie przesiedleńców z przełomu XIX i XX wieku planowano utworzyć ukraińską kolonię (w tak zwanym Zielonym Klinie). Te koncepcje związane były z planem rozbicia Rosji oraz powołania szeregu uzależnionych od Ukrainy państw Eurazji. W propagandzie organizacji ten ostatni plan (będący funkcją ukraińskiego imperializmu) nabrał formy „frontu narodu zniewolonych”. Jednym z najważniejszych dokumentów świadczących o owej „wyzwolicielskiej” misji był właśnie Manifest OUN z grudnia 1940 roku, zawierający hasło: „Wolność narodom, wolność człowiekowi!”.

Balcer traktuje ten propagandowy tekst jako dowód rzeczywistego kursu politycznego OUN-B. Warto dodać, że przed nim tę samą interpretację (kierując się zgoła odmiennymi motywami) przyjęli kronikarz i apologeta OUN-UPA Petro Mirczuk oraz szef Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej Wołodymyr Wiatrowycz. Ta zbieżność powinna skłonić autora do refleksji. Balcer odwołuje się również do myśli Dmytra Doncowa. Przywołuje tekst Patriotyzm i nacjonalizm z 1927 roku, w którym autor wyraził pogląd, że lepsi są przedstawiciele mniejszości stojący na gruncie ukraińskiej państwowości niż Ukraińcy marzący o federacji. Tekst ten miał niewątpliwie mniejszy wpływ na kształtowanie młodego pokolenia OUN aniżeli wydany rok wcześniej Nacjonalizm, w którym Doncow twierdził, że nadawanie mniejszościom autonomii narodowej czy kulturowej charakteryzuje słabe rasy. Niemniej kluczem do zrozumienia myśli Doncowa wydają się słowa z jego innego artykułu z 1926 roku poświęconemu Symonowi Petlurze: „Dla nas zwycięstwo ukraińskiej idei [jest] ważniejsze od życia tysięcy Ukraińców, a tym bardziej – od życia tysięcy Szwarcbardów i Bronsteinów”. Właśnie postawienie rewolucyjnej idei jako ważniejszej od samego życia tysięcy ludzi jest fundamentalnym elementem myśli Doncowa i wychowanej na jego pismach nacjonalistycznej młodzieży. Nie przypadkiem Stepan Bandera na procesie lwowskim w 1936 roku niemal powtarzał myśl Doncowa: „nasza idea w naszym rozumieniu jest tak wielka, że nie jednostki, nie setki, a miliony ofiar należy poświęcić, aby ją, jednak zrealizować”. Na język praktycznej polityki przełożył tę myśl Kołodziński, a realizowali w czasie wojny Roman Szuchewycz z Dmytrem Klaczkiwskim. Nie chcę przez to powiedzieć, że cały ukraiński nacjonalizm zasługuje na potępienie. Ale „jasnych kart” w jego dziejach szukałbym w historiach ludzi, których drogi z Banderą wcześniej czy później się rozeszły. I Adama Balcera namawiałbym do tego samego.

 

Marek Wojnar jest doktorantem w Zakładzie Historii Europy Wschodniej Instytutu Historii Uniwersytetu Jagiellońskiego. Współpracownik „Nowej Europy Wschodniej”.

Fot. Paweł5586 (domena publiczna)

 

Odpowiedź Adama Balcera na polemikę Marka Wojnara dostępna jest tutaj.


Polecamy inne artykuły autora: Marek Wojnar
Powrót
Najnowsze

Międzymorska „geoideologia”

21.06.2017
Kamil Całus
Czytaj dalej

Podwodny świat

20.06.2017
Kazimierz Popławski
Czytaj dalej

Być z Zachodem i przeciwko Zachodowi

15.06.2017
Kaja Puto Lilia Szewcowa
Czytaj dalej

Nieistniejąca Kamczatka

13.06.2017
Michał Milczarek
Czytaj dalej

Aktualność Giedroycia w Krakowie

08.06.2017
Sonia Knapczyk
Czytaj dalej

Debata: „Wybory bez wyboru? Czy rok 2018 przyniesie zmiany w Rosji?”

08.06.2017
NEW
Czytaj dalej

copyrights © 2010-2017 by Kolegium Europy Wschodniej im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego we Wrocławiu