Ta strona używa ciasteczek, dowiedz się więcejOK
Rasputin wyobrażony
2018-05-30
Jan Brodowski

W historii Rosji nie ma chyba postaci równie kontrowersyjnej co Rasputin. Nikt też równie intensywnie nie oddziałuje na kulturę popularną. Rasputin od ponad stu lat nieprzerwanie elektryzuje rosyjską opinię publiczną: pojawia się w filmach, książkach, komiksach czy dyskotekach, gdzie ludzie bawiący się na tanecznych parkietach w rytm hitu Boney M. klaszczą i śpiewają „Ra-ra-Rasputin”. Opinie o tej postaci często są powtarzane bezrefleksyjnie, mieszają się ze sobą prawda i fałsz, powstają mity. Ile z tego, co wiemy współcześnie o Rasputinie, znajduje potwierdzenie w źródłach z początku ubiegłego stulecia, a ile to efekt bogactwa ludzkiej wyobraźni?

Podobne wątpliwości nurtowały Douglasa Smitha, znakomitego amerykańskiego pisarza oraz znawcę historii i kultury rosyjskiej. Ten wykładowca akademicki, a także były tłumacz Ronalda Reagana, znany jest polskim czytelnikom z wysoko ocenianej monografii Skazani. Ostatnie dni rosyjskiej arystokracji (Kraków 2014). Mierząc się z losami rosyjskich wyższych warstw społecznych, Smith nie mógł oprzeć się wrażeniu, że postać Rasputina u schyłku imperium Romanowów była wszechobecna. Dominowała w rozmowach toczonych na salonach, dyskusjach i debatach politycznych czy wreszcie domowych sporach rosyjskich elit. Cóż w sobie miał ten niezwykły chłop, który z odległej syberyjskiej wsi trafił do najbliższego otoczenia cara?

Próbą odpowiedzi, której podjął się Smith, jest monumentalna, licząca niemal tysiąc stron biografia Rasputin. Wiara, władza i zmierzch dynastii Romanowów. To pod wieloma względami praca wyjątkowa. Wprawdzie postaci Rasputina poświęcono wiele publikacji, to jednak w żadnej z nich tak wnikliwie i z tak wielką starannością nie szukano odpowiedzi na pytanie, co w życiorysie faworyta Romanowów jest prawdą, a co wyobrażeniem, plotką czy pomówieniem.

Smith z wielkim wyczuciem osadza opowieść w kontekście epoki schyłku XIX i początku XX stulecia. Bez dogłębnej analizy realiów społecznych, kulturowych czy też, co szczególnie ważne, religijnych, zrozumienie portretowanej postaci wydaje się niemożliwe. Historyk z właściwym sobie wyczuciem kreśli na przykład tło politycznych sporów pomiędzy carem a Dumą czy ówczesnych religijnych uniesień, sekt i bujnej duchowości Rosjan na wszystkich szczeblach drabiny społecznej. Również bez poznania kluczowych bohaterów dramatu – cara Mikołaja II, cesarzowej Aleksandry czy najważniejszych duchownych i polityków – interpretacja relacji pomiędzy nimi a Rasputinem byłaby trudna. Smith trafnie odmalowuje także rysy charakteru poszczególnych postaci.

Car, co podkreśla wielu autorów, znajdował się pod niezwykle silnym wpływem małżonki. Ta z kolei nie była w stanie oprzeć się oddziaływaniu Rasputina. Cesarzowa, na co warto zwrócić uwagę, nie była jego kochanką, zaś Aleksy (następca tronu) nie był ich dzieckiem – to jedne z mitów, które w znacznej mierze stworzyły legendę Rasputina. Prawdą jest jednak to, że siła jego oddziaływania na carycę była niewyobrażalnie duża. Świadczy o tym treść bogatej korespondencji pomiędzy Mikołajem i Aleksandrą, w której, powołując się na rady Rasputina, caryca żąda od męża konkretnych działań politycznych. Czy dzieje Rosji potoczyłyby się inaczej, gdyby nie Rasputin? Jak zauważa Smith, na syberyjskiego przybysza „należy patrzeć jak na kolejnego z długiej listy rosyjskich faworytów królewskich, ale zmienny charakter tej instytucji oraz osobowość samego Rasputina zdecydowały o istotnych różnicach między nim a jego poprzednikami”. Niezliczone grono faworytów Katarzyny II nie podważało jej pozycji politycznej oraz nie wywołało takiego zamieszania jak Rasputin w przypadku Romanowów na początku poprzedniego stulecia. Pojawieniu się na dworze carskim na przełomie XIX i XX wieku takiej postaci sprzyjały chwiejna osobowość Mikołaja II i stan rosyjskiej monarchii. Równocześnie jego pochodzenie dla ówczesnej rosyjskiej arystokracji było nie do zaakceptowania. Możliwe, że losy zarówno monarchii, jak i samego Rasputina potoczyłyby się inaczej, gdyby wyrzekł się on swoich korzeni i zerwał z otoczeniem, z którego się wywodził. Ten jednak nigdy tego nie zrobił, a to budziło konsternację elit.

Zachowanie Rasputina, w znacznej mierze odbiegające od ówczesnych konwenansów, i wywierany przez niego wpływ stały się ostatecznie przyczyną jego śmierci. Zabójców faworyta carycy i cara łączyło zaś jedno – przekonanie, że morderstwo będzie aktem szlachetnego patriotyzmu, który ocali Rosję, a im samym pozwoli przejść do historii.

Co warte podkreślenia, zarówno zabójcy Rasputina, jak i Aleksandra widzieli w Rasputinie postać, od której zależy los Rosji. W jakich walorach zatem doszukiwać się jego wyjątkowości? Aleksander Rajewski, autor portretu Rasputina prezentowanego podczas wiosennej wystawy Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu (obraz ten przyczynił się do niezwykłej popularności wystawy), tak wspominał na łamach książki Smitha swoje z nim zetknięcie: „Próbowałem odkryć, w czym tkwi sekret zdumiewającej fascynacji Rasputinem. Chcąc mu oddać sprawiedliwość, należy przyznać, że odróżnia się od wszystkich innych pewną natchnioną intuicją. Od chwili, gdy go spotykasz, przejmuje kontrolę nad twoją duszą, może dotknąć jej najtajniejszych miejsc i powiedzieć ci o twoich smutkach, wątpliwościach i radościach”.

W okresie panowania Mikołaja II Rosja i Europa wstrząsane były wydarzeniami, którym nie sprostałby najprawdopodobniej najsprawniejszy car czy król – świadczyć może o tym upadek wielu europejskich monarchii w wyniku Wielkiej Wojny. Rosja była jednak szczególnym przypadkiem: w rezultacie braku reform, którym car był przeciwny, oraz braku zrozumienia monarchy dla przemian społecznych stanęła ona w obliczu rewolucji. Im słabszy był Mikołaj II i trudniejsze stały przed nim wyzwania, tym bardziej szukał oparcia – znajdował je w carycy i pośrednio w Rasputinie. Paradoksalnie ten ostatni odradzał carowi przystąpienie do wojny w 1914 roku, jednak wtedy Mikołaj okazał się wyjątkowo samodzielny.

Jan Brodowski

 

Recenzja ukazała się w najnowszym numerze „Nowej Europy Wschodniej” (3-4/2018)

Douglas Smith, Rasputin. Wiara, władza i zmierzch dynastii Romanowów, tłum. Łukasz Muller, Michał Romanek, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2018


Polecamy inne artykuły autora: Jan Brodowski
Powrót
Najnowsze

Brudna perła Finlandii. Sprawa Airiston Helmi a relacje fińsko-rosyjskie

12.11.2018
Juliusz Dworacki
Czytaj dalej

Spotkanie z Wojciechem Góreckim

07.11.2018
NEW
Czytaj dalej

Konkurs dla prenumeratorów na 10-lecie NEWu

07.11.2018
NEW
Czytaj dalej

Do Polaków. Cały wiek polsko-ukraiński: nie pierwszy i nie ostatni

07.11.2018
Ukraińcy – obywatele Rzeczypospolitej Polskiej
Czytaj dalej

10-lecie NEW

31.10.2018
NEW
Czytaj dalej

Warszawskie spotkanie z Marceliną Szumer-Brysz

29.10.2018
NEW
Czytaj dalej

copyrights © 2010-2017 by Kolegium Europy Wschodniej im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego we Wrocławiu