Nasza strona używa ciasteczek do zapamiętania Twoich preferencji oraz do celów statystycznych. Korzystanie z naszego serwisu oznacza zgodę na ciasteczka i regulamin.
Pokaż więcej informacji »
Drogi czytelniku!
Zanim klikniesz „przejdź do serwisu” prosimy, żebyś zapoznał się z niniejszą informacją dotyczącą Twoich danych osobowych.
Klikając „przejdź do serwisu” lub zamykając okno przez kliknięcie w znaczek X, udzielasz zgody na przetwarzanie danych osobowych dotyczących Twojej aktywności w Internecie (np. identyfikatory urządzenia, adres IP) przez Kolegium Europy Wschodniej im. Jana Nowaka Jeziorańskiego i Zaufanych Partnerów w celu dostosowania dostarczanych treści.
Portal Nowa Europa Wschodnia nie gromadzi danych osobowych innych za wyjątkiem adresu e-mail koniecznego do ewentualnego zalogowania się przy zakupie treści płatnych. Równocześnie dane dotyczące Twojej aktywności w Internecie wykorzystywane są do pomiaru wydajności Portalu z myślą o jego rozwoju.
Zgoda jest dobrowolna i możesz jej odmówić. Udzieloną zgodę możesz wycofać. Możesz żądać dostępu do Twoich danych osobowych, ich sprostowania, usunięcia, ograniczenia przetwarzania, przeniesienia danych, wyrazić sprzeciw wobec ich przetwarzania i wnieść skargę do Prezesa U.O.D.O.
Korzystanie z Portalu bez zmiany ustawień przeglądarki oznacza też zgodę na umieszczanie znaczników internetowych (cookies, itp.) na Twoich urządzeniach i odczytywanie ich (przechowywanie informacji na urządzeniu lub dostęp do nich) przez Kolegium Europy Wschodniej im. Jana Nowaka Jeziorańskiego i Zaufanych Partnerów. Zgody tej możesz odmówić lub ją ograniczyć poprzez zmianę ustawień przeglądarki.
Ukraina / 07.10.2026
Andreas Umland
Kreml gra atomowym strachem. Zachód wciąż daje się nim ograniczać
Rosja skutecznie wykorzystuje groźbę eskalacji nuklearnej, by ograniczać zachodnie wsparcie dla Ukrainy. Historia pokazuje jednak, że mocarstwa atomowe przegrywały wojny bez sięgania po broń jądrową, a największym sukcesem Kremla może być nie jej użycie, lecz przekonanie Zachodu, że rosyjska porażka jest zbyt niebezpieczna.
Moskwa, Rosja – 2 maja 2024 r.: Broń jądrowa, rosyjscy żołnierze w pobliżu strategicznego systemu rakietowego „Yars” na ulicy miasta
Posłuchaj słowa wstępnego siódmego wydania magazynu online!
Niewielu zachodnich polityków otwarcie opowiada się za „zwycięstwem” Kijowa w wojnie rosyjsko-ukraińskiej. Zamiast tego większość składa niejasne obietnice, takie jak wspieranie Ukrainy „tak długo, jak będzie to konieczne”. Taka ambiwalencja wobec rosyjskiej agresywnej wojny wynika z założenia, że Ukraina i tak nie mogłaby pokonać Rosji. Przyjmuje się bowiem, że nie jest w stanie nawet całkowicie wyprzeć rosyjskich wojsk ze swojego terytorium – a właściwie nie powinna tego robić.
Ponieważ Moskwa posiada broń jądrową – zgodnie z tym rozumowaniem – porażka Rosji w tej wojnie jest nie tylko niemożliwa, ale wręcz niepożądana. Aby uniknąć upokorzenia, Rosja użyłaby swojego arsenału nuklearnego. Aby uniknąć tego ryzyka, zgodnie z tą logiką konieczne jest poświęcenie integralności i suwerenności Ukrainy. Ponieważ Ukraina dobrowolnie zrezygnowała z broni jądrowej w 1994 roku, jest skazana na zaakceptowanie przynajmniej niektórych rosyjskich żądań.
Szerokie spektrum głosów środowisk akademickich i pozaakademickich w sposób wyraźny lub dorozumiany wzywało Ukrainę do zaprzestania samoobrony, aby zapobiec wybuchowi wojny nuklearnej. Kilka dni po rozpoczęciu pełnoskalowej wojny profesor MIT Barry Posen – który przedstawiał rosyjską inwazję jako wojnę prewencyjną – przewidział w marcu 2022 roku: „jeśli rosyjska kampania zacznie wyglądać na militarną katastrofę, wówczas należy liczyć się z eskalacją grożącą użyciem broni jądrowej”. Znany z kontrowersji profesor z Chicago, John Mearsheimer, przed lutym 2022 roku przewidywał, że Rosja nie zaatakuje Ukrainy, a później przepowiadał, że Rosja wyjdzie z konfliktu zwycięsko. Pod koniec 2022 roku ostrzegł Zachód przed doprowadzaniem „wielkiego mocarstwa na skraj przepaści. Wówczas pan Putin mógłby sięgnąć po broń jądrową”. Na początku 2023 roku Stephen Walt z Uniwersytetu Harvarda ostrzegł: „jeśli Rosja uzna, że przegrywa, i dojdzie do wniosku, że byłaby to katastrofalna porażka (…), powinno to niepokoić nas wszystkich”.
Jednak ani Kijów, ani Zachód nigdy nie zamierzały zadać Rosji katastrofalnej klęski – takiej jak marsz ukraińskich wojsk aż do Moskwy. Ukraina dąży jedynie do wyzwolenia tych części swojego terytorium, które Rosja wielokrotnie uznawała za ukraińskie przed 2014 rokiem, ale które nielegalnie okupowała i zaanektowała w ciągu ostatnich 12 lat. Tymczasem prezydent Wołodymyr Zełenski jest nawet gotów zrezygnować z dążenia do jakiegokolwiek zwycięstwa w tej wojnie. Od 2025 roku Kijów wyraźnie deklaruje, że zaakceptuje obecną linię frontu jako przyszłą linię kontaktu w ramach porozumienia o zawieszeniu broni. Ukraina może również zgodzić się na częściowe zawieszenie broni, takie jak wspólne zaprzestanie wszelkich ataków dalekiego zasięgu i/lub wzajemne ataki na statki na Morzu Czarnym. Postępując w ten sposób, Kijów dopuszcza możliwość tymczasowej utraty terytorium i suwerenności Ukrainy na rzecz Rosji. Kijów zaakceptowałby zatem częściowe zwycięstwo Rosji, gdyby miało to doprowadzić do pokoju.
Historia konfliktów międzynarodowych pokazuje, że apokaliptyczne wyobrażenia o eskalacji nuklearnej ze strony mocarstwa, które znalazło się w sytuacji bez wyjścia, są nieuzasadnione. W Algierii w latach 60. XX wieku Francja, dysponująca bronią jądrową, przegrała brutalną wojnę kolonialną. Algieria, o czym często się zapomina, nie była klasyczną kolonią zamorską, lecz w pełni zaanektowaną częścią metropolii francuskiej, zamieszkałą przez 1,6 miliona europejskich osadników.
Stany Zjednoczone poniosły upokarzającą klęskę w Wietnamie, a Związek Radziecki w Afganistanie – w żadnym z tych przypadków supermocarstwa nie próbowały zapobiec porażce poprzez eskalację konfliktu jądrowego. Również Chiny przegrały wojnę z Wietnamem, nie dopuszczając do jej eskalacji – podobnie jak USA doznały porażki w Afganistanie.
We wszystkich tych przypadkach mocarstwo nuklearne poniosło druzgocącą klęskę z rąk znacznie słabszego, nieposiadającego broni jądrowej wroga – i nie nacisnęło czerwonego przycisku. Obecnie dziewięć krajów posiada arsenał nuklearny, a większość z nich prowadzi lub prowadziła wojny przeciwko państwom nieposiadającym broni jądrowej. Dlaczego państwa nuklearne, po tym, jak Stany Zjednoczone zrzuciły bomby atomowe na Hiroszimę i Nagasaki w 1945 roku, nigdy więcej nie użyły broni masowego rażenia do osiągnięcia swoich celów wojennych? Dlaczego nawet nie groziły w wiarygodny sposób ich użyciem – pomijając propagandowe groźby Rosji od 2014 roku?
Równolegle z rozwojem i rozprzestrzenianiem się broni atomowej od 1945 roku ewoluowało również globalne postrzeganie tej broni. W wyniku intensywnych międzynarodowych dyskusji na temat globalnych konsekwencji wojny nuklearnej i „nuklearnej zimy” powstało nieformalne tabu dotyczące użycia głowic atomowych. Oczywiście broń jądrowa nadal odgrywa znaczącą rolę w planowaniu bezpieczeństwa narodowego wielu krajów – jako środek odstraszający i ostateczne narzędzie obrony narodowej w przypadku wojny totalnej o charakterze egzystencjalnym. Jednocześnie powszechnie uznaje się strategiczną bezcelowość i moralną nieodpowiedzialność użycia broni jądrowej w celu interwencji zagranicznej.
Zaufanie do zasadności tego tabu stało się tak silne, że niektóre państwa nieposiadające arsenału nuklearnego odważyły się nawet zaatakować mocarstwa jądrowe. Na przykład w 1973 roku Egipt i Syria – z których żadne nie posiadało broni atomowej – zaatakowały Izrael, mimo że wiadomo było, iż Izrael taką bronią wówczas dysponował. W 1982 roku nieposiadająca broni jądrowej Argentyna wypowiedziała wojnę mocarstwu atomowemu – Wielkiej Brytanii – w sprawie Wysp Falklandzkich.
Historia lekceważenia przez Ukrainę rosyjskiej opcji nuklearnej wygląda nieco inaczej. Od początku wojny, zapoczątkowanej inwazją na Krym w lutym 2014 roku, urzędnicy w Moskwie wielokrotnie grozili użyciem broni atomowej w ledwie sposób zawoalowany. Od początku pełnoskalowej inwazji w 2022 roku próby zastraszania stały się nie tylko bardziej natarczywe i częstsze – w 2024 roku Rosja demonstracyjnie zmieniła swoją doktrynę jądrową, obniżając oficjalny próg eskalacji konfliktu nuklearnego.
Apokaliptyczna retoryka Moskwy od 2014 roku wywarła wrażenie w Europie i Stanach Zjednoczonych. Wraz z innymi czynnikami, które wpłynęły na wahania Zachodu w kwestii wsparcia dla Ukrainy, swoje znaczenie miały również zawoalowane, ale dobrze rozumiane groźby jądrowe Kremla. Rządy zachodnie dostarczały Ukrainie broń z wielką niechęcią, ze znacznym opóźnieniem, w ograniczonych ilościach i z licznymi ograniczeniami dotyczącymi jej wykorzystania.
Z drugiej strony, w samej Ukrainie liczne sygnały nuklearne ze strony Rosji pozostawały w dużej mierze niezauważone. Kijów nieustannie przekraczał rzekome czerwone linie wyznaczone przez Moskwę. Na przykład w 2024 roku w obwodzie kurskim miała miejsce pierwsza od czasów II wojny światowej inwazja lądowa na uznane międzynarodowo terytorium Rosji. Później odnotowano zakrojone na szeroką skalę ataki dronów na Moskwę i Sankt Petersburg, a także coraz bardziej systematyczne niszczenie celów strategicznych w głębi terytorium Rosji. Niektóre z ataków na terytorium Federacji Rosyjskiej przeprowadzono z użyciem zachodniej broni, takiej jak brytyjskie pociski manewrujące Storm Shadow.
Akcje te stanowią wyzwanie dla nowej doktryny nuklearnej Rosji, która obecnie opiera się na niższych progach. W 2024 roku Putin oświadczył: „rozważymy możliwość [odwetu nuklearnego], gdy otrzymamy wiarygodne informacje o masowym wystrzeleniu środków ataku powietrznego i kosmicznego oraz o przekroczeniu naszej granicy państwowej”. Kijów mimo to przeprowadzał – i nadal przeprowadza – coraz bardziej zakrojone operacje z użyciem dronów na terytorium Rosji. Ignoruje zarówno oficjalną doktrynę nuklearną Kremla, jak i ponure ostrzeżenia jego propagandystów.
Ofensywna samoobrona Ukrainy jak dotąd nie okazała się zagrożeniem dla pokoju światowego, pomimo wysokiego poziomu eskalacji retorycznej ze strony Federacji Rosyjskiej. Strategia Kijowa opiera się na bardziej racjonalnych przesłankach niż odruchowy strach Zachodu przed rosyjską ofensywą nuklearną. Biorąc pod uwagę skrajną ukrainofobię Kremla, Kijów nie ma złudzeń, że względy etyczne powstrzymałyby Moskwę przed złamaniem atomowego tabu. Jednak Moskwa poniosłaby znaczne ryzyko, gdyby przeprowadziła ataki nuklearne w celu zabezpieczenia bezprawnie zajętego terytorium obcego – a nie w celu obrony własnej ojczyzny przed ekspansją zagraniczną.
Dla Putina i jego najbliższego otoczenia trudno jest oszacować skumulowane konsekwencje bezprecedensowego naruszenia prawa międzynarodowego – a także nieformalnych zasad, norm i zwyczajów stosunków międzynarodowych – wynikające z użycia broni jądrowej. Do tych nieobliczalnych zagrożeń dochodzi przewidywalna utrata reputacji: rosyjska eskalacja nuklearna zostałaby przez wielu obserwatorów odebrana nie jako oznaka siły, ale słabości. Pokazałaby, że wielka potęga dysponująca ogromnym terytorium nie jest w stanie zwyciężyć konwencjonalnymi środkami nad znacznie słabszą, nieposiadającą broni atomowej średnią potęgą.
Bilans strategicznych zysków i strat dla Moskwy wynikających z detonacji jednej lub kilku głowic atomowych w Ukrainie byłby nieprzewidywalny. O ile Kijów nie poddałby się całkowicie, Moskwa prawdopodobnie straciłaby więcej – być może znacznie więcej – niż zyskała na takiej eskalacji. Biorąc pod uwagę odporność, jaką Ukraina wykazała się dotychczas, kraj ten nie poddałby się tak po prostu, nawet w odpowiedzi na atak nuklearny. Z drugiej strony reszta świata, w tym wiele krajów niebędących częścią Zachodu, byłaby zszokowana złamaniem przez Rosję tabu nuklearnego, co skłoniłoby wiele państw do ponownego przemyślenia swoich stosunków z Moskwą.
W przeciwieństwie do nieprzewidywalnych skutków eskalacji nuklearnej, Moskwa odniosła znaczący sukces dzięki werbalnym groźbom takiej eskalacji. Chociaż Ukraińcy zignorowali te gesty, sygnały atomowe ze strony Rosji wyrządziły Kijowowi znaczną szkodę, ponieważ zaniepokojone rządy zachodnie ograniczyły swoją pomoc w odpowiedzi na retorykę Kremla i nadal to robią. Nie był to przypadek, że groźby nuklearne ze strony Moskwy często osiągały szczyt w momencie, gdy Zachód debatował nad nowymi dostawami broni na Ukrainę.
Co dziwne, rzeczywista eskalacja nuklearna w wojnie rosyjsko-ukraińskiej mogłaby przebiegać zgodnie ze scenariuszem zupełnie odmiennym od tego, którego obawia się wielu na Zachodzie.
Mariana Budjeryn, wybitna historyczka zajmująca się tematyką jądrową z Massachusetts Institute of Technology, argumentowała w 2024 roku w renomowanym „Bulletin of the Atomic Scientists”, że Kreml może poczuć się zachęcony do użycia broni atomowej nie po to, by zapobiec upokorzeniu w Ukrainie, ale przeciwnie – w sytuacji, gdy będzie już dysponował militarną przewagą. Podobnie jak posuwające się naprzód siły amerykańskie zdecydowały się w 1945 roku zrzucić bomby atomowe na niemal pokonaną Japonię, Moskwa mogłaby uciec się do broni jądrowej, aby przekształcić sytuację na polu bitwy, już i tak korzystną dla Rosji, w szybkie i całkowite zwycięstwo.
Gdyby Rosja złamała tabu dotyczące użycia broni jądrowej w takim scenariuszu, musiałaby oczywiście zmierzyć się z globalnymi reperkusjami politycznymi. „Jednak koszty te – argumentuje Budjeryn – mogłyby być lepiej złagodzone przez Rosję zwycięską niż przez Rosję pokonaną”. Kraje zachodnie, jak napisał w 2024 roku historyk zajmujący się tematyką atomową, mogłyby wahać się przed nałożeniem na Federację Rosyjską poważnych kosztów militarnych, gdyby Ukraina i tak wydawała się sprawą przegraną. „Pogarda ze strony Chin miałaby mniejsze znaczenie dla Rosji, która wygrała wojnę w Europie” – kontynuuje historyczka. Co nie mniej ważne, „użycie broni jądrowej przez Rosję z pewnością wywarłoby wrażenie w stolicach państw NATO i pozwoliłoby Rosji kształtować szersze powojenne porozumienie w Europie na swoją korzyść”.
Dr Andreas Umland jest ekspertem ds. polityki w Europejskim Instytucie Politycznym w Kijowie (EPIK) oraz analitykiem w Sztokholmskim Centrum Studiów nad Europą Wschodnią (SCEEUS) przy Szwedzkim Instytucie Spraw Międzynarodowych (UI).
Mariana Budjeryn (Massachusetts Institute of Technology) i Polina Sinovets (Centrum ds. Nieproliferacji w Odessie) uprzejmie udzieliły pomocnych uwag dotyczących wcześniejszej wersji niniejszego komentarza, jednak nie ponoszą odpowiedzialności za ewentualne pozostałe nieścisłości.
Inna wersja tego komentarza ukazała się 25 sierpnia 2026 roku w internetowym wydaniu magazynu „Foreign Policy”.
Zarówno podziw Zachodu dla Rosji jako supermocarstwa nuklearnego, jak i strach przed rosyjską reakcją na porażkę w Ukrainie opierają się na fałszywych założeniach. W ciągu ostatnich ośmiu dekad państwa posiadające broń atomową wielokrotnie przegrywały wojny interwencyjne, a nawet były atakowane przez kraje dysponujące arsenałem jądrowym. Jeśli eskalacja nuklearna – w przypadku niepowodzenia rosyjskiej agresywnej wojny w Ukrainie – jest rzeczywiście prawdopodobna, a nawet nieunikniona, to dlaczego podobny scenariusz nie zrealizował się w poprzednich przypadkach, gdy mocarstwo interwencyjne zostało militarnie osaczone przez ofiarę swojej inwazji? Zgodnie z tą logiką sama Rosja musiałaby zacząć piąć się po drabinie eskalacji nuklearnej już w 2022 roku – zamiast jedynie o tym mówić.
Decyzje dotyczące zakresu, charakteru i czasu trwania wsparcia dla Ukrainy nie powinny opierać się na niejasnych obawach i strategicznej krótkowzroczności. Powinny wynikać z troski o ofiarę zbrodniczej agresji, solidarności między demokratycznymi narodami oraz fundamentalnego interesu własnego polegającego na zachowaniu zasad porządku międzynarodowego. Moskwa może nie mieć żadnych moralnych skrupułów przed zdetonowaniem głowicy atomowej w Ukrainie. Jednak doświadczenia ostatnich 80 lat wskazują, że taka eskalacja jest mało prawdopodobna. O ile Kreml zakłada, że reakcja świata na rosyjską przygodę nuklearną byłaby zdecydowana i miałaby katastrofalne konsekwencje dla Rosji, Moskwa będzie nadal powstrzymywać się od wkraczania na tak niepewną ścieżkę.