Nowa Europa Wschodnia (logo/link)
Międzymorze / 12.10.2026
Mariusz Sawa

Historia nie mieści się na pamiątkowej tablicy. Spór na Lubelszczyźnie pokazuje granice polityki pamięci

Miały przypominać o ofiarach wojennych zbrodni w konkretnych miejscowościach Lubelszczyzny, ostatecznie jednak zawisły w holach samorządowych instytucji. Inicjatywa upamiętnienia ofiar rzezi wołyńskiej pokazuje, jak łatwo polityka pamięci rozmija się z historyczną rzeczywistością. Przypadek Terebińca, gdzie szczegółowe badania ujawniły zarówno polskie, jak i ukraińskie ofiary oraz złożoną odpowiedzialność sprawców, stawia pytanie o granice zbiorowej pamięci. Czy jesteśmy gotowi upamiętniać przeszłość także wtedy, gdy przeczy ona utrwalonym przekonaniom?
Foto tytułowe
(Shutterstock)



Posłuchaj słowa wstępnego siódmego wydania magazynu online!



Jako historyk i mieszkaniec regionu z wielką uwagą przyjąłem informacje płynące z Urzędu Marszałkowskiego Województwa Lubelskiego. 5 marca 2026 roku marszałek województwa Jarosław Stawiarski zorganizował specjalną konferencję prasową, na której zapowiedział inicjatywę umieszczenia w regionie tablic upamiętniających ofiary rzezi wołyńskiej. Działania te miały na celu przypomnienie tragicznych wydarzeń z czasów drugiej wojny światowej oraz oddanie hołdu Polakom zamordowanym przez ukraińskich nacjonalistów z „OUN-UPA” (warto od razu zaznaczyć, że w ścisłej terminologii historycznej powinno się używać pojęć OUN-B oraz UPA, gdyż hybrydowa organizacja o nazwie „OUN-UPA” formalnie nigdy nie istniała). Marszałek poinformował wówczas, że do upamiętnienia wytypowano 14 miejscowości, w których doszło do zbrodni – wśród nich znalazły się m.in. Łachowce, Frankamionka, Zatyle, Obrowiec, Chłaniów, Tuchanie, Terebiń oraz Terebiniec.
Pobierz magazyn ZA DARMO
Magazyn Nowa Europa Wschodnia Online
jest bezpłatny.

Zachęcamy do wsparcia nas na Patronite


Wątpliwości badacza: pytania do Marszałka


W pomyśle upamiętnienia ofiar rzezi wołyńskiej zastanawiające było przede wszystkim to, że zakładał on ufundowanie tablic poza Wołyniem – na Lubelszczyźnie. To tam, szczególnie wiosną 1944 r., masowo ginęli z rąk Polaków Ukraińcy i – jak wskazują badania historyków – w większej liczbie niż Polacy z rąk Ukraińców. Stąd też w obliczu ogłoszonej przez Marszałka inicjatywy jako badacz skierowałem pismo z prośbą o wyjaśnienie merytorycznych podstaw tego projektu, dążąc do ustalenia klucza doboru konkretnych wsi oraz źródeł, na których oparto przygotowywane inskrypcje. W swoich wątpliwościach zwróciłem uwagę na ryzyko dublowania istniejących już pomników (np. w Łachowcach), domagałem się doprecyzowania roli historyków w opracowywaniu treści oraz pytałem, czy projekt uwzględni wielonarodowy charakter ofiar i złożoność sprawstwa zbrodni, w tym udział formacji podległych Niemcom (np. w Chłaniowie), aby uniknąć powielania historycznych uproszczeń.


Stanowisko Urzędu Marszałkowskiego


W odpowiedzi na moje wątpliwości Urząd Marszałkowski wyjaśnił, że cała inicjatywa i weryfikacja 14 miejscowości opierają się na ustaleniach lubelskiego Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej, z którym w ścisłej współpracy powstają ujednolicone tablice z hasłem „Pamięć jest naszym obowiązkiem”. Choć urzędnicy zadeklarowali, że projekt uwzględnia ofiary niezależnie od ich narodowości, to w kwestii szczegółów historycznych, udziału formacji podległych Niemcom czy dublowania istniejących już w terenie pomników odpowiedzieli bardzo ogólnie, zasłaniając się materiałami IPN.


Od deklaracji do rzeczywistości: przesunięcie akcentów


Mimo marcowych zapowiedzi o upamiętnieniu 14 konkretnych wsi dotkniętych tragedią realizacja projektu przybrała zupełnie inny obrót. Zamiast w terenie, tablice odsłonięto w holach wojewódzkich instytucji samorządowych i kulturalnych – m.in. w Urzędzie Marszałkowskim w Lublinie, Wojewódzkiej Bibliotece Publicznej im. H. Łopacińskiego w Lublinie, Muzeum Zamoyskich w Kozłówce, Pedagogicznej Bibliotece Wojewódzkiej w Lublinie oraz w Wojewódzkim Ośrodku Ruchu Drogowego w Chełmie.

Obiekty te opatrzono ogólnym napisem dedykowanym „Pamięci Ofiar Rzezi Wołyńskiej” z hasłem „Pamięć jest naszym obowiązkiem”. Umieszczenie ich w placówkach miejskich i muzealnych w miejscowościach – gdzie przecież ani OUN, ani UPA nie prowadziły działań eksterminacyjnych – sprawia, że tablice te straciły swój pierwotnie deklarowany, mikrohistoryczny i lokalny wymiar, stając się jedynie symbolicznym gestem polityki pamięci.


Konfrontacja pamięci potocznej ze źródłami: przypadek Terebińca


Być może pomysłodawca akcji nie zdołał osiągnąć postawionego sobie celu. Wszak przygotowanie rzetelnych tablic wymaga dużego nakładu pracy (kwerendy archiwalne) i czasu (uzyskanie pozwoleń). Dlaczego jednak trudno oznaczyć konkretne miejscowości odgórnie i sprawnie, na podstawie ogólnych list? Aby to zrozumieć, warto przyjrzeć się szczegółowo procesowi upamiętniania na poziomie pojedynczej wsi. Doskonałym przykładem zderzenia potocznej pamięci społecznej z wymogami rzetelnego warsztatu historycznego jest sprawa wsi Terebiniec w mojej rodzimej gminie Werbkowice.


Wniosek i lokalne oczekiwania


Inicjatywa upamiętnienia w Terebińcu narodziła się na przełomie 2019 i 2020 roku z inicjatywy radnej Gminy Werbkowice. W styczniu 2020 roku wójt oficjalnie zwróciła się do Oddziału IPN w Lublinie o zaopiniowanie treści tablicy, którą zamierzano umieścić na budynku świetlicy wiejskiej (nieopodal dawnego dworu). Wnioskodawcy proponowali napis upamiętniający „34 Polaków zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich w latach 1943–1944”. Wyłączną podstawą tego wniosku było popularnonaukowe opracowanie Stanisława Jastrzębskiego pt. Ludobójstwo nacjonalistów ukraińskich na Polakach na Lubelszczyźnie w latach 1939–1947 (również prezentowane na konferencji w marcu bieżącego roku przez Marszałka).


Ustalenia kwerendy


Przeprowadzona przez historyków szczegółowa kwerenda źródłowa – obejmująca m.in. księgi zgonów parafii w Werbkowicach, Terebińcu i Hostynnem, materiały prokuratorskie oraz relacje świadków (w tym Mykoły Kucharczuka) – wykazała, że popularnonaukowe opracowanie Stanisława Jastrzębskiego zawierało istotne błędy, ujawniając znacznie bardziej złożony obraz tragicznych wydarzeń. Badacze ustalili, że ofiarami byli nie tylko Polacy, ale także Ukraińcy (np. Teodor Szczur czy Hryć/Hryhorij NN), z których wielu pochodziło z sąsiednich wsi, takich jak Hostynne, Łysa Góra, Werbkowice, Gozdów czy Metelin. Ponadto wykazano, że za zbrodnie, których ramy czasowe sięgały lat 1942–1944 (począwszy od zabójstwa Wojciecha Flisa w 1942 r.), odpowiadali nie tylko członkowie OUN-B czy Ukraińskiej Samoobrony Ludowej, lecz również funkcjonariusze Ukraińskiej Policji Pomocniczej w służbie niemieckiej oraz bezpośrednio Niemcy.


Rozbieżność intencji i brak realizacji


Zaproponowany przez historyków projekt nowej inskrypcji – będący owocem szczegółowej kwerendy – diametralnie różnił się od uproszczonych schematów, zrywając z jednostronną narracją. Zamiast ogólnego hasła, tablica miała w rzetelny sposób oddać wieloaspektową prawdę o tragedii w Terebińcu w latach 1942–1944. Proponowany tekst włączał do upamiętnienia zarówno Polaków, jak i Ukraińców – takich jak Teodor Szczur czy nieznany z nazwiska Hryhorij – a także ofiary pochodzące z sąsiednich miejscowości (m.in. z Hostynnego, Gozdowa, Metelina czy Łysej Góry). Co kluczowe, precyzyjnie wskazywał on złożoną mozaikę sprawców: obok członków OUN-B uwzględniał bezpośrednią odpowiedzialność Niemców oraz pozostających na ich służbie funkcjonariuszy Ukraińskiej Policji Pomocniczej. Mimo tak skrupulatnie udokumentowanych faktów przedstawiciele gminy i wnioskodawcy odrzucili tę wersję, sprzeciwiając się upamiętnieniu ukraińskich ofiar i kurczowo trzymając się pierwotnej, wybiórczej narracji, co ostatecznie zablokowało powstanie rzetelnego obiektu upamiętniającego.


Podsumowanie: lekcja z mikrohistorii


Przypadek Terebińca w pełni obrazuje wyzwania, przed jakimi staje każda próba upamiętniania wojennych tragedii. Szlachetna intencja kultywowania lokalnej pamięci często zderza się z twardą rzeczywistością archiwalną. Podczas gdy społeczna potrzeba dąży zazwyczaj do prostych, jednowymiarowych schematów, rzetelne badania historyczne odsłaniają wielowarstwową złożoność wydarzeń – różnorodną tożsamość ofiar, skomplikowaną mozaikę sprawców i szerszy kontekst czasowy.
Mariusz Sawa – doktor nauk humanistycznych, historyk, zainteresowania badawcze: historia społeczno-religijna ziemi chełmskiej i południowo-wschodniej Polski w XIX i XX wieku, stosunki polsko-ukraińskie, polityka narodowościowa i wyznaniowa II Rzeczypospolitej oraz okresu II wojny światowej.

Ta lekcja płynąca z Terebińca uświadamia zarazem, jak ogromną ostrożność należy zachować przy zbiorowych inicjatywach regionalnych. Jeśli precyzyjne i zaakceptowane przez wszystkich upamiętnienie jednej małej wsi wymaga dużego nakładu pracy badawczej i rodzi głębokie opory społeczne, to próbując hurtowo upamiętnić kilkanaście miejscowości naraz, niezwykle łatwo wpaść w pułapkę powielania mitów lub ucieczki w puste, bezadresowe symbole. Rzetelne kultywowanie pamięci wymaga nie tylko dobrych chęci, ale przede wszystkim odwagi w konfrontowaniu utrwalonych przekonań z faktami.