Nasza strona używa ciasteczek do zapamiętania Twoich preferencji oraz do celów statystycznych. Korzystanie z naszego serwisu oznacza zgodę na ciasteczka i regulamin.
Pokaż więcej informacji »
Drogi czytelniku!
Zanim klikniesz „przejdź do serwisu” prosimy, żebyś zapoznał się z niniejszą informacją dotyczącą Twoich danych osobowych.
Klikając „przejdź do serwisu” lub zamykając okno przez kliknięcie w znaczek X, udzielasz zgody na przetwarzanie danych osobowych dotyczących Twojej aktywności w Internecie (np. identyfikatory urządzenia, adres IP) przez Kolegium Europy Wschodniej im. Jana Nowaka Jeziorańskiego i Zaufanych Partnerów w celu dostosowania dostarczanych treści.
Portal Nowa Europa Wschodnia nie gromadzi danych osobowych innych za wyjątkiem adresu e-mail koniecznego do ewentualnego zalogowania się przy zakupie treści płatnych. Równocześnie dane dotyczące Twojej aktywności w Internecie wykorzystywane są do pomiaru wydajności Portalu z myślą o jego rozwoju.
Zgoda jest dobrowolna i możesz jej odmówić. Udzieloną zgodę możesz wycofać. Możesz żądać dostępu do Twoich danych osobowych, ich sprostowania, usunięcia, ograniczenia przetwarzania, przeniesienia danych, wyrazić sprzeciw wobec ich przetwarzania i wnieść skargę do Prezesa U.O.D.O.
Korzystanie z Portalu bez zmiany ustawień przeglądarki oznacza też zgodę na umieszczanie znaczników internetowych (cookies, itp.) na Twoich urządzeniach i odczytywanie ich (przechowywanie informacji na urządzeniu lub dostęp do nich) przez Kolegium Europy Wschodniej im. Jana Nowaka Jeziorańskiego i Zaufanych Partnerów. Zgody tej możesz odmówić lub ją ograniczyć poprzez zmianę ustawień przeglądarki.
Międzymorze / 12.10.2026
Mariusz Sawa
Historia nie mieści się na pamiątkowej tablicy. Spór na Lubelszczyźnie pokazuje granice polityki pamięci
Miały przypominać o ofiarach wojennych zbrodni w konkretnych miejscowościach Lubelszczyzny, ostatecznie jednak zawisły w holach samorządowych instytucji. Inicjatywa upamiętnienia ofiar rzezi wołyńskiej pokazuje, jak łatwo polityka pamięci rozmija się z historyczną rzeczywistością. Przypadek Terebińca, gdzie szczegółowe badania ujawniły zarówno polskie, jak i ukraińskie ofiary oraz złożoną odpowiedzialność sprawców, stawia pytanie o granice zbiorowej pamięci. Czy jesteśmy gotowi upamiętniać przeszłość także wtedy, gdy przeczy ona utrwalonym przekonaniom?
(Shutterstock)
Posłuchaj słowa wstępnego siódmego wydania magazynu online!
Jako historyk i mieszkaniec regionu z wielką uwagą przyjąłem informacje płynące z Urzędu Marszałkowskiego Województwa Lubelskiego. 5 marca 2026 roku marszałek województwa Jarosław Stawiarski zorganizował specjalną konferencję prasową, na której zapowiedział inicjatywę umieszczenia w regionie tablic upamiętniających ofiary rzezi wołyńskiej. Działania te miały na celu przypomnienie tragicznych wydarzeń z czasów drugiej wojny światowej oraz oddanie hołdu Polakom zamordowanym przez ukraińskich nacjonalistów z „OUN-UPA” (warto od razu zaznaczyć, że w ścisłej terminologii historycznej powinno się używać pojęć OUN-B oraz UPA, gdyż hybrydowa organizacja o nazwie „OUN-UPA” formalnie nigdy nie istniała). Marszałek poinformował wówczas, że do upamiętnienia wytypowano 14 miejscowości, w których doszło do zbrodni – wśród nich znalazły się m.in. Łachowce, Frankamionka, Zatyle, Obrowiec, Chłaniów, Tuchanie, Terebiń oraz Terebiniec.
W pomyśle upamiętnienia ofiar rzezi wołyńskiej zastanawiające było przede wszystkim to, że zakładał on ufundowanie tablic poza Wołyniem – na Lubelszczyźnie. To tam, szczególnie wiosną 1944 r., masowo ginęli z rąk Polaków Ukraińcy i – jak wskazują badania historyków – w większej liczbie niż Polacy z rąk Ukraińców. Stąd też w obliczu ogłoszonej przez Marszałka inicjatywy jako badacz skierowałem pismo z prośbą o wyjaśnienie merytorycznych podstaw tego projektu, dążąc do ustalenia klucza doboru konkretnych wsi oraz źródeł, na których oparto przygotowywane inskrypcje. W swoich wątpliwościach zwróciłem uwagę na ryzyko dublowania istniejących już pomników (np. w Łachowcach), domagałem się doprecyzowania roli historyków w opracowywaniu treści oraz pytałem, czy projekt uwzględni wielonarodowy charakter ofiar i złożoność sprawstwa zbrodni, w tym udział formacji podległych Niemcom (np. w Chłaniowie), aby uniknąć powielania historycznych uproszczeń.
Stanowisko Urzędu Marszałkowskiego
W odpowiedzi na moje wątpliwości Urząd Marszałkowski wyjaśnił, że cała inicjatywa i weryfikacja 14 miejscowości opierają się na ustaleniach lubelskiego Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej, z którym w ścisłej współpracy powstają ujednolicone tablice z hasłem „Pamięć jest naszym obowiązkiem”. Choć urzędnicy zadeklarowali, że projekt uwzględnia ofiary niezależnie od ich narodowości, to w kwestii szczegółów historycznych, udziału formacji podległych Niemcom czy dublowania istniejących już w terenie pomników odpowiedzieli bardzo ogólnie, zasłaniając się materiałami IPN.
Od deklaracji do rzeczywistości: przesunięcie akcentów
Mimo marcowych zapowiedzi o upamiętnieniu 14 konkretnych wsi dotkniętych tragedią realizacja projektu przybrała zupełnie inny obrót. Zamiast w terenie, tablice odsłonięto w holach wojewódzkich instytucji samorządowych i kulturalnych – m.in. w Urzędzie Marszałkowskim w Lublinie, Wojewódzkiej Bibliotece Publicznej im. H. Łopacińskiego w Lublinie, Muzeum Zamoyskich w Kozłówce, Pedagogicznej Bibliotece Wojewódzkiej w Lublinie oraz w Wojewódzkim Ośrodku Ruchu Drogowego w Chełmie.
Obiekty te opatrzono ogólnym napisem dedykowanym „Pamięci Ofiar Rzezi Wołyńskiej” z hasłem „Pamięć jest naszym obowiązkiem”. Umieszczenie ich w placówkach miejskich i muzealnych w miejscowościach – gdzie przecież ani OUN, ani UPA nie prowadziły działań eksterminacyjnych – sprawia, że tablice te straciły swój pierwotnie deklarowany, mikrohistoryczny i lokalny wymiar, stając się jedynie symbolicznym gestem polityki pamięci.
Konfrontacja pamięci potocznej ze źródłami: przypadek Terebińca
Być może pomysłodawca akcji nie zdołał osiągnąć postawionego sobie celu. Wszak przygotowanie rzetelnych tablic wymaga dużego nakładu pracy (kwerendy archiwalne) i czasu (uzyskanie pozwoleń). Dlaczego jednak trudno oznaczyć konkretne miejscowości odgórnie i sprawnie, na podstawie ogólnych list? Aby to zrozumieć, warto przyjrzeć się szczegółowo procesowi upamiętniania na poziomie pojedynczej wsi. Doskonałym przykładem zderzenia potocznej pamięci społecznej z wymogami rzetelnego warsztatu historycznego jest sprawa wsi Terebiniec w mojej rodzimej gminie Werbkowice.
Wniosek i lokalne oczekiwania
Inicjatywa upamiętnienia w Terebińcu narodziła się na przełomie 2019 i 2020 roku z inicjatywy radnej Gminy Werbkowice. W styczniu 2020 roku wójt oficjalnie zwróciła się do Oddziału IPN w Lublinie o zaopiniowanie treści tablicy, którą zamierzano umieścić na budynku świetlicy wiejskiej (nieopodal dawnego dworu). Wnioskodawcy proponowali napis upamiętniający „34 Polaków zamordowanych przez nacjonalistów ukraińskich w latach 1943–1944”. Wyłączną podstawą tego wniosku było popularnonaukowe opracowanie Stanisława Jastrzębskiego pt. Ludobójstwo nacjonalistów ukraińskich na Polakach na Lubelszczyźnie w latach 1939–1947 (również prezentowane na konferencji w marcu bieżącego roku przez Marszałka).
Ustalenia kwerendy
Przeprowadzona przez historyków szczegółowa kwerenda źródłowa – obejmująca m.in. księgi zgonów parafii w Werbkowicach, Terebińcu i Hostynnem, materiały prokuratorskie oraz relacje świadków (w tym Mykoły Kucharczuka) – wykazała, że popularnonaukowe opracowanie Stanisława Jastrzębskiego zawierało istotne błędy, ujawniając znacznie bardziej złożony obraz tragicznych wydarzeń. Badacze ustalili, że ofiarami byli nie tylko Polacy, ale także Ukraińcy (np. Teodor Szczur czy Hryć/Hryhorij NN), z których wielu pochodziło z sąsiednich wsi, takich jak Hostynne, Łysa Góra, Werbkowice, Gozdów czy Metelin. Ponadto wykazano, że za zbrodnie, których ramy czasowe sięgały lat 1942–1944 (począwszy od zabójstwa Wojciecha Flisa w 1942 r.), odpowiadali nie tylko członkowie OUN-B czy Ukraińskiej Samoobrony Ludowej, lecz również funkcjonariusze Ukraińskiej Policji Pomocniczej w służbie niemieckiej oraz bezpośrednio Niemcy.
Rozbieżność intencji i brak realizacji
Zaproponowany przez historyków projekt nowej inskrypcji – będący owocem szczegółowej kwerendy – diametralnie różnił się od uproszczonych schematów, zrywając z jednostronną narracją. Zamiast ogólnego hasła, tablica miała w rzetelny sposób oddać wieloaspektową prawdę o tragedii w Terebińcu w latach 1942–1944. Proponowany tekst włączał do upamiętnienia zarówno Polaków, jak i Ukraińców – takich jak Teodor Szczur czy nieznany z nazwiska Hryhorij – a także ofiary pochodzące z sąsiednich miejscowości (m.in. z Hostynnego, Gozdowa, Metelina czy Łysej Góry). Co kluczowe, precyzyjnie wskazywał on złożoną mozaikę sprawców: obok członków OUN-B uwzględniał bezpośrednią odpowiedzialność Niemców oraz pozostających na ich służbie funkcjonariuszy Ukraińskiej Policji Pomocniczej. Mimo tak skrupulatnie udokumentowanych faktów przedstawiciele gminy i wnioskodawcy odrzucili tę wersję, sprzeciwiając się upamiętnieniu ukraińskich ofiar i kurczowo trzymając się pierwotnej, wybiórczej narracji, co ostatecznie zablokowało powstanie rzetelnego obiektu upamiętniającego.
Podsumowanie: lekcja z mikrohistorii
Przypadek Terebińca w pełni obrazuje wyzwania, przed jakimi staje każda próba upamiętniania wojennych tragedii. Szlachetna intencja kultywowania lokalnej pamięci często zderza się z twardą rzeczywistością archiwalną. Podczas gdy społeczna potrzeba dąży zazwyczaj do prostych, jednowymiarowych schematów, rzetelne badania historyczne odsłaniają wielowarstwową złożoność wydarzeń – różnorodną tożsamość ofiar, skomplikowaną mozaikę sprawców i szerszy kontekst czasowy.
Mariusz Sawa – doktor nauk humanistycznych, historyk, zainteresowania badawcze: historia społeczno-religijna ziemi chełmskiej i południowo-wschodniej Polski w XIX i XX wieku, stosunki polsko-ukraińskie, polityka narodowościowa i wyznaniowa II Rzeczypospolitej oraz okresu II wojny światowej.
Ta lekcja płynąca z Terebińca uświadamia zarazem, jak ogromną ostrożność należy zachować przy zbiorowych inicjatywach regionalnych. Jeśli precyzyjne i zaakceptowane przez wszystkich upamiętnienie jednej małej wsi wymaga dużego nakładu pracy badawczej i rodzi głębokie opory społeczne, to próbując hurtowo upamiętnić kilkanaście miejscowości naraz, niezwykle łatwo wpaść w pułapkę powielania mitów lub ucieczki w puste, bezadresowe symbole. Rzetelne kultywowanie pamięci wymaga nie tylko dobrych chęci, ale przede wszystkim odwagi w konfrontowaniu utrwalonych przekonań z faktami.