Ochryda żyje sztuką. Festiwal od sześciu dekad pokazuje Macedonię światu

Od ponad sześciu dekad Festiwal Lata w Ochrydzie przyciąga największe nazwiska światowej muzyki i teatru. W historycznych przestrzeniach jednego z najpiękniejszych miast Bałkanów sztuka spotyka się z tradycją, a Macedonia Północna pokazuje światu swoją kulturę i buduje międzynarodowe relacje.

Posłuchaj słowa wstępnego siódmego wydania magazynu online!
Słuchaj


Od ponad sześciu dekad Ochryda i Macedonia Północna są gospodarzami jednego z najstarszych festiwali na świecie – Festiwalu Lata w Ochrydzie. Na jego scenach występowali najwybitniejsi artyści z całego świata.

Historia Festiwalu Lata w Ochrydzie jest nierozerwalnie związana z samym miastem i jego dziedzictwem kulturowym. Wszystko zaczęło się w 1961 roku, kiedy macedońska śpiewaczka operowa Ana Lipsha-Tofović zagrała koncert w cerkwi św. Zofii. Ten koncert przerodził się w ideę, a idea – w festiwal, który dziś cieszy się międzynarodową renomą. Z jednego muzycznego wieczoru Festiwal Lata w Ochrydzie wyrósł na jedno z najważniejszych wydarzeń kulturowych Macedonii i uznany festiwal europejski. W tym roku odbyła się jego 66. edycja.

Dyrektor festiwalu Gjorgji Cuckovski powiedział w rozmowie z new.org.pl, że Ochrydzkie Lato nie jest wyłącznie zwykłym festiwalem, a instytucją głęboko zakorzenioną w macedońskiej kulturze. Jego zdaniem właśnie w tym tkwi sekret jego długowieczności.

– W ciągu sześciu i pół dekady zmieniały się realia, warunki społeczne, pojawiały się nowe wyzwania, ale istota i zaangażowanie na rzecz artystycznej doskonałości pozostały niezmienne. To właśnie ciągłość, jakość i zaufanie, jakimi festiwal zjednał sobie kolejne pokolenia publiczności i artystów, sprawiły, że okazał się on odporny na przeciwności. Ochrydzkie Lato nie tylko przetrwało kolejne wyzwania, ale z biegiem lat umacniało swoją pozycję i zyskiwało na znaczeniu – mówi Cuckovski.

Jak przyznaje, na przestrzeni lat festiwal zasłynął jako miejsce, gdzie szanuje się sztukę, artystów i publiczność.

– Naszą najmocniejszą stroną jest to, że nie kierujemy się wyłącznie nazwiskami, lecz przede wszystkim jakością. Przez dziesięciolecia na ochrydzkich scenach występowały słynne międzynarodowe nazwiska ze świata muzyki, teatru i baletu. Co jednak najważniejsze, artyści, wyjeżdżając z Ochrydy, mieli poczucie, że byli częścią czegoś wyjątkowego: festiwalu z własnym duchem, własną publicznością i wyjątkowymi scenami – dodaje.


Gwiazdy festiwalu


Na ochrydzkich scenach podczas Festiwalu Lata występowali najbardziej znani artyści z Macedonii i świata – zarówno z dziedziny muzyki klasycznej i teatru, jak i artyści będący dopiero na początku kariery lub zdobywający międzynarodowe uznanie. Wśród nich znaleźli się m.in. José Carreras i Jessye Norman, a także Maya Plisetskaya, Mstislav Rostropovich, Zubin Mehta, Andrea Bocelli i Riccardo Muti oraz liczni wybitni soliści, członkowie zespołów, aktorzy i reżyserzy.

Najtrwalszy ślad pozostawili jednak artyści, których talent sprawił, że cerkiew św. Zofii, Antyczny Teatr i inne festiwalowe przestrzenie stały się miejscem niezapomnianych spotkań ze sztuką.

Wśród artystów, którzy wystąpili podczas Festiwalu Lata w Ochrydzie, jest ceniona na świecie macedońska pianistka Ilinka Manova. Artystka występowała na festiwalu dwukrotnie. Po raz pierwszy dała recital solowy w 2001 roku, a następnie w 2023 roku zagrała koncert w duecie ze skrzypkiem Igorem Pikayzenem.

– Występ na Festiwalu Lata w Ochrydzie zawsze miał dla mnie szczególne znaczenie. Mój pierwszy solowy koncert w 2001 roku przypadł na ważny moment na początku mojej zawodowej kariery, krótko przed moim solowym koncertem w Carnegie Hall w Nowym Jorku. Powrót po ponad dwudziestu latach, w 2023 roku, skłonił mnie do refleksji nad tym, jak wiele wydarzyło się podczas mojej artystycznej drogi – powiedziała Manova w rozmowie z new.org.pl.

Jak podkreśla macedońska muzyczka, która większość swojej kariery rozwijała za granicą, powrót do Ochrydy ma dla niej osobisty wymiar. Szczególnie inspirująca jest dla niej możliwość zagrania przed macedońską publicznością na scenie, która gościła największe gwiazdy muzyki.

– To ogromny zaszczyt być częścią festiwalu, na którego scenach występowali najwybitniejsi muzycy naszych czasów, tacy jak Leonid Kogan, Grigory Sokolov, Ivo Pogorelić, Mikhail Pletnev, Jessye Norman, Maxim Vengerov oraz wielu innych artystów międzynarodowych i macedońskich. Świadomość, że jestem częścią tej samej tradycji artystycznej, budzi we mnie pokorę, ale także głębokie poczucie sensu – mówi Manova.

Przyznaje również, że udział w festiwalu na dwóch zupełnie różnych etapach życia i kariery sprawia, że jej więź z tym miejscem jest wyjątkowa.


Magia Ochrydy


Manova opisuje festiwal jako wydarzenie, które przez dziesięciolecia zbudowało wyjątkowo silną pozycję – zarówno w Macedonii, jak i na arenie międzynarodowej. Jej zdaniem wśród muzyków jest ono znane nie tylko dzięki występom wybitnych artystów. Wyjątkowy charakter nadaje mu także sama Ochryda – miejsce, które trudno znaleźć gdziekolwiek indziej na świecie.

– Ochryda jest miastem wpisanym na listę światowego dziedzictwa UNESCO, położonym nad brzegiem Jeziora Ochrydzkiego, jednego z najstarszych i najgłębszych jezior w Europie. Często określana jest jako „Jerozolima Bałkanów”, a według tradycji miało się tu znajdować 365 kościołów – po jednym na każdy dzień roku. Ta historia nie jest jedynie tłem dla festiwalu, lecz staje się częścią doświadczenia, jakie niesie ze sobą pobyt w tym miejscu – podkreśla pianistka.

Wiele z najbardziej imponujących koncertów festiwalu odbywa się w IX-wiecznej cerkwi św. Zofii, której wnętrze zdobią zachwycające średniowieczne freski bizantyjskie. Jak mówi Manova, jezioro, cerkwie, stare miasto i wyjątkowa atmosfera tego miejsca nie są jedynie tłem dla muzyki, lecz stają się jej integralną częścią.

– Dla muzyka występ w takiej przestrzeni jest zupełnie innym doświadczeniem niż koncert w tradycyjnej sali. Można tu poczuć historię miejsca, jego kameralny charakter i przede wszystkim obecność pokoleń, które przez wieki się przez nie przewijały. Dla mnie właśnie to sprawia, że Festiwal Lata w Ochrydzie jest tak wyjątkowy. Łączy wielką międzynarodową tradycję artystyczną z jednym z najpiękniejszych i najważniejszych historycznie miejsc w Europie – wyjaśnia Manova.


Festiwal o światowej randze


Tegoroczna edycja miała wyjątkowo bogaty program – w 48 wydarzeniach muzycznych, teatralnych, baletowych i jazzowych wzięło udział ponad 700 artystów z 24 krajów. Festiwal cieszył się większym zainteresowaniem publiczności niż w poprzednich latach, a frekwencja była rekordowa.

Samo otwarcie festiwalu, które odbyło się w Antycznym Teatrze, przyciągnęło ponad 4 tys. widzów. Wystąpili światowej sławy gwiazda opery Ermonela Jaho oraz tenor Charles Castronovo, którym towarzyszyła orkiestra Macedońskiej Opery i Baletu pod batutą dyrygenta Marco Boemiego.

Jak przyznaje dyrektor festiwalu Gjorgji Cuckovski, tegoroczna edycja ponownie zakończyła się dużym sukcesem – nie tylko pod względem frekwencji, lecz także poziomu artystycznego, zainteresowania publiczności i obecności na arenie międzynarodowej.

– Ta edycja pokazała, że Ochrydzkie Lato nie tylko pozostaje wierne tradycji, ale także nieustannie się rozwija. A jeśli po 66 latach festiwal potrafi przyciągać nową publiczność, wypełniać sale po brzegi, a na jego scenach występują najwybitniejsi artyści z całego świata, jest to najlepszy dowód na to, że jego przyszłość jest bezpieczna – dodaje Cuckovski.

Dla Macedonii Festiwal Lata w Ochrydzie jest jedną z najważniejszych wizytówek kulturowych tego kraju.

– To nasza wizytówka na świecie, ale jego znaczenie sięga znacznie dalej – to miejsce, w którym Macedonia nie jest jedynie gospodarzem, lecz równoprawnym partnerem europejskiej i światowej kultury. W Ochrydzie spotykają się różne kultury, tradycje i języki artystyczne. Właśnie na tym polega europejska wartość festiwalu – wyjaśnia.


Polski Wieczór


Wśród licznych wydarzeń tegorocznego festiwalu znalazł się także Polski Wieczór, podczas którego wystąpili GLAM Quartet oraz amerykańsko-polski pianista Stan Breckenridge. Artyści zaoferowali publiczności niepowtarzalne doświadczenie muzyczne, prezentując repertuar odmienny od tego, który można było usłyszeć podczas pozostałych festiwalowych wieczorów.

Kwartet łączy różne gatunki muzyczne – od muzyki klasycznej, przez pop, rock, house i jazz, po muzykę alternatywną.

W dowód uznania za wyjątkowe wsparcie dla Festiwalu Lata w Ochrydzie oraz wkład w rozwój współpracy kulturalnej między Polską a Republiką Macedonii Północnej dyrektor instytucji narodowej „Ohrid Summer” Gjorgji Cuckovski wręczył pamiątkową tablicę ambasadorowi Polski w Macedonii Północnej Mariuszowi Brymorze.

Brymora zaprosił amerykańsko-polskiego pianistę Stana Breckenridge’a, ponieważ jest on wielkim przyjacielem Polski. Po przejściu na emeryturę na Uniwersytecie Kalifornijskim w 2018 roku na stałe przeniósł się ze Stanów Zjednoczonych do Polski.

– Od tego czasu mieszka w Poznaniu, gdzie prowadzi zajęcia ze studentami, jednocześnie kontynuując karierę artystyczną. Jego najnowszy projekt, „Reimagined Chopin”, obejmuje utwory ikony polskiej muzyki Fryderyka Chopina zaaranżowane w stylistyce jazz-bossa novy. Aby uatrakcyjnić ten wieczór, poprosiłem go również o włączenie do programu kilku ponadczasowych melodii, które zwykle gra podczas swoich koncertów – powiedział ambasador Brymora.

Już drugi rok z rzędu Polska Noc była finałem muzycznej części Festiwalu Lata w Ochrydzie. Wydarzenie stało się tradycją i od 17 lat przyciąga na festiwal jednych z najwybitniejszych artystów z Polski.


Wsparcie publiczne


Patronat nad odbywającym się co roku Festiwalem Lata w Ochrydzie sprawuje prezydentka Republiki Macedonii Północnej Gordana Siljanovska-Davkova.

Podczas tegorocznego otwarcia podkreśliła, że wiele pokoleń miało przywilej obcowania z najwybitniejszymi przedstawicielami świata muzyki i teatru, w tym z cenionymi, podziwianymi i poszukiwanymi przez najbardziej prestiżowe sceny artystyczne świata twórcami, którzy osiągnęli niezwykłe wyżyny duchowe.

– Festiwal Lata w Ochrydzie pielęgnuje pamięć i bogatą historię, realizuje ważną misję edukacyjną i kształci, otwierając przed publicznością nowe muzyczne i teatralne horyzonty. Jest także przestrzenią spotkania różnych państw, narodów i kultur, sprzyja wzajemnemu zrozumieniu, przełamuje uprzedzenia i pozwala wyciągać wnioski z przeszłości. Jest również narzędziem dyplomacji kulturalnej i posługuje się uniwersalnym językiem sztuki – powiedziała Siljanovska-Davkova.

Minister kultury i turystyki Sedat Sulejmani podkreśla, że jego resort dostrzega ważną rolę festiwalu, który każdego roku staje się miejscem spotkania różnych kultur, tradycji i form artystycznej ekspresji – pod gołym niebem oraz w przestrzeniach przesiąkniętych wielowiekową historią.

– Na tym właśnie polega istota Festiwalu Lata w Ochrydzie – na łączeniu ludzi poprzez sztukę i otwieranie nowych horyzontów. Tegoroczna edycja pozostawiła po sobie ogromną liczbę koncertów, przedstawień i spotkań z wybitnymi artystami. Rekordowa frekwencja jest po prostu potwierdzeniem, że publiczność dostrzega wartość festiwalu, a kultura zajmuje ważne miejsce w naszym społeczeństwie – mówi Sulejmani.

Jak dodaje, od ponad sześciu dekad Ochrydzkie Lato jest jednym z filarów życia kulturalnego kraju. Zapowiedział też, Ministerstwo Kultury i Turystyki będzie nadal wspierać festiwal.

– Naszym obowiązkiem jest pielęgnowanie tej tradycji, wspieranie artystycznej doskonałości oraz zapewnianie warunków, które pozwolą festiwalowi nadal się rozwijać i pozostawać wydarzeniem otwartym dla wszystkich: dla każdego pokolenia, artystów i miłośników sztuki – podkreśla.


Sztuka bez kompromisów


Artystka Ilinka Manova uważa, że festiwal o takiej historii i renomie powinien przede wszystkim zachować swoją integralność artystyczną.

– Instytucja o tak dużym znaczeniu nie może nigdy stać się narzędziem realizacji politycznych interesów, faworyzowania kogokolwiek czy prywatnych korzyści. Artystów należy zapraszać ze względu na ich rzeczywiste osiągnięcia artystyczne, jakość pracy i dorobek, który zbudowali. To właśnie szczere uznanie dla ich twórczości buduje renomę i wiarygodność wielkiego międzynarodowego festiwalu – mówi Manova.

Jednocześnie sama tradycja nie wystarczy. Jej zdaniem powinno się ściśle stawiać na współpracę z młodym pokoleniem artystów i docierać do młodszej publiczności, a także pozostawać otwartym na nowe trendy artystyczne i formy oraz bardziej interaktywny sposób uczestnictwa, który pozwoli młodym uczestnikom poczuć, że są częścią tego, co się tutaj dzieje.

– Nie możemy oczekiwać, że przyszłe pokolenia po prostu odziedziczą naszą miłość do muzyki klasycznej. Musimy dać im możliwość odkrycia własnej relacji z nią – zaznacza Manova.

Jak podkreśla, przyszłość Festiwalu Lata w Ochrydzie polega na zachowaniu jego poziomu artystycznego i integralności, a jednocześnie na odwadze i wyobraźni potrzebnych do włączenia kolejnego pokolenia w jego historię.

Według niej członkostwo festiwalu w Europejskim Stowarzyszeniu Festiwali jest ważnym potwierdzeniem jego jakości i międzynarodowego charakteru.


Festiwal oczami artystów


Trudno znaleźć artystę, który wystąpił w Ochrydzie podczas festiwalu i nie opuścił go bez słów uznania dla samego wydarzenia, publiczności i organizacji. Wielu twórców wraca, ponieważ niewiele wydarzeń kulturalnych w Europie i na świecie może pochwalić się tak zachwycającymi miejscami koncertów.

Jedną z nich jest młoda, ale już niezwykle doświadczona i wirtuozowska rosyjsko-amerykańska artystka Alisa Sadikova, która w tym roku wystąpiła w cerkwi św. Zofii.

Publiczność miała rzadką okazję usłyszeć bogate, barwne i liryczne brzmienie harfy w jej wykonaniu.

– Cała cerkiew jest zachwycająca. Uwielbiam brzmienie harfy w tym miejscu – to, jak każda nuta brzmi idealnie. Dzięki wyjątkowej akustyce harfę doskonale słychać bez wspomagania się mikrofonem – przyznaje Sadikova.

Z kolei grecka pianistka Theodosia Ntoku zachwyciła publiczność występem u boku włoskiego wirtuoza wiolonczeli Massimo Polidoriego.

– Festiwal Lata w Ochrydzie jest jednym z najbardziej cenionych i szeroko znanych festiwali w Republice Macedonii Północnej i poza jej granicami. Jako ambasada od kilku lat współpracujemy razem przy organizacji Greckich Nocy i sprowadzaniu najlepszych artystów – mówi ambasadorka Grecji w Macedonii Północnej Sofia Filipidou.


Muzyka bez granic


Na dziedzińcu cerkwi św. Zofii światowej sławy serbski skrzypek Stefan Milenković wraz z kameralną orkiestrą Profundis stworzyli niezapomniany muzyczny wieczór, pełen znakomitych interpretacji, silnych emocji i wyjątkowej atmosfery.

– Zawsze cieszę się, kiedy mogę wrócić na Festiwal Lata w Ochrydzie. Zajmuje on szczególne miejsce w moim sercu, a ochrydzka publiczność za każdym razem wita mnie z ogromnym ciepłem i sympatią. To prawdziwa przyjemność po raz kolejny być częścią tej wyjątkowej atmosfery – opowiada Milenković.

W ramach tradycyjnej Hiszpańskiej Nocy na Festiwalu Lata w Ochrydzie zagrało również trio fortepianowe VibraArt. Był to ich pierwszy występ nie tylko na festiwalu, ale również w Macedonii.

– Nigdy wcześniej nie byliśmy w tej części Europy, a zakochaliśmy się w Ochrydzie od razu. To naprawdę piękne miejsce. Sama cerkiew jest niezwykła – to jedna z najpiękniejszych świątyni prawosławnych, jakie widzieliśmy. Jej akustyka jest szczególnie sprzyjająca dla takiego tria jak nasze, ponieważ pozwala nam dać z siebie wszystko podczas koncertu – przyznają członkowie VibraArt.

Na scenie Dolni Saraj, gdzie podczas festiwalu wystąpili znani macedońscy artyści Ana i Igor Durlovski, którym towarzyszyła orkiestra Ajga, można było usłyszeć tradycyjną macedońską muzykę. Przed licznie zgromadzoną publicznością na nowo zabrzmiały najpiękniejsze utwory macedońskiego dziedzictwa muzycznego.

– Jest to część nas, naszej duszy i naszej kultury – element naszej tożsamości jako artystów. To wspaniały projekt, który ma ogromną wartość artystyczną i daje nam poczucie spełnienia nie tylko jako Macedończykom, ale przede wszystkim jako artystom – opowiada Ana Durlovski.

W cerkwi św. Zofii wystąpił także brytyjski chór muzyki renesansowej Gothic Voices. Ich koncert był syntezą muzyki współczesnej i średniowiecznej.

– Kiedy nad tym pracowaliśmy, zdaliśmy sobie sprawę, że poszczególne utwory idealnie do siebie pasują. Głównym punktem naszego koncertu był utwór norweskiego kompozytora Andrewa Smitha, oparty na XIV-wiecznej pieśni Stong wel, moder. Całość nawiązywała do legendy o Najświętszej Maryi Pannie i różnych aspektach Jej świętości – wyjaśnia tenor Julian Podger.


Wizja Simonoskiego


Toni Simonoski był dyrektorem Festiwalu Lata w Ochrydzie w latach 2006–2010. Jak wspomina, w tym czasie instytucja zatrudniała zaledwie pięć osób. a jednocześnie prezentowała jedne ze swoich najlepszych programów, dorównujących poziomem największym europejskim festiwalom.

– W programie pojawiały się wybitne międzynarodowe nazwiska – jak Ennio Morricone, jeden z najwybitniejszych kompozytorów i dyrygentów muzyki filmowej na świecie; Zubin Mehta z Izraelską Orkiestrą Filharmoniczną; światowej sławy diva operowa Jessye Norman oraz Inva Mula. Mieliśmy również okazję gościć Balet Kijowski z jego znakomitą inscenizacją Spartakusa, która w tamtym czasie cieszyła się ogromnym zainteresowaniem na całym świecie – opowiada.

Simonoski szczególnie dobrze wspomina koncert, podczas którego czołowi macedońscy artyści – Boris Trajanov, Blagoj Nacoski, Ana i Igor Durlovski oraz Aleksandar Stefanovski – wystąpili wspólnie z Invą Mulą. Przywołuje również występy światowej sławy macedońskiego pianisty Simona Trpčeskiego, rosyjskiego pianisty Borisa Berezovskiego i skrzypaczki Sarah Chang, a także liczne przedstawienia teatralne.

– Jestem również dumny z wielu inicjatyw, które wprowadziliśmy, w tym z festiwalowego wina i samochodów z logo festiwalu. We współpracy z ówczesnym ambasadorem UE Erwanem Fouéré zorganizowaliśmy także Dzień UE, podczas którego wystąpili znakomici artyści z krajów Unii Europejskiej. Zaczęliśmy również obchodzić rocznice festiwalu, zapraszając na scenę macedońskich artystów. Podpisaliśmy też memoranda o współpracy z kilkoma festiwalami w regionie – w Sarajewie, Budvie, Lublanie i Belgradzie – z którymi realizowaliśmy wspólne projekty – dodaje.

Jak przyznaje, jego głównym celem było wówczas sprowadzenie na festiwal jak największej liczby czołowych artystów międzynarodowych, a jednocześnie wykorzystanie wydarzenia jako platformy do prezentowania macedońskiej sztuki zagranicznym gościom.

– Festiwal Lata w Ochrydzie jest naszą najbardziej prestiżową instytucją w dziedzinie kultury. To dzięki niemu zagraniczni artyści kojarzą Macedonię Północną i dostrzegają jej obecność na światowej scenie artystycznej – podkreśla Simonoski.


Przyszłość Ochrydzkiego Lata


Wyzwań jest wiele – finansowych, organizacyjnych, logistycznych, a także wynikających z sytuacji na świecie. Festiwal musi stale dostosowywać się do nowych okoliczności, jednocześnie nie obniżając przy tym wysokich standardów wypracowanych przez te wszystkie lata.

Gjorgji Cuckovski przyznaje, że największym wyzwaniem jest zachowanie nowoczesnego charakteru festiwalu bez utraty elementów jego tradycji, przyciąganie nowej publiczności, a zarazem utrzymanie grona wiernych odbiorców, a także zapraszanie światowej sławy artystów przy jednoczesnym zapewnieniu miejsca twórcom z Macedonii Północnej.

– To nieustanna odpowiedzialność, ale także nasza największa motywacja – mówi.

Jak podkreśla dyrektor festiwalu, cel jest jasny:

– Zachować Festiwal Lata w Ochrydzie, jednocześnie nieustannie go rozwijając. Nadal zapraszać czołowych artystów międzynarodowych, wzmacniać współpracę międzynarodową, tworzyć więcej możliwości dla macedońskich artystów i przybliżać program festiwalu młodszej publiczności.

Cuckovski chce, aby festiwal pozostał wydarzeniem, które szanuje swoją 66-letnią tradycję, ale jednocześnie odważnie patrzy w przyszłość.