Zamek, który przetrwał imperia. Jak bolszewicy okradli zamek Radziwiłłów

18 grudnia 1935 r. zmarł przedostatni XVI Nieświeski ordynat Albrecht Antoni Radziwiłł. Zamek i posiadłości rodowe odziedziczył jego młodszy brat Leon Władysław Radziwiłł. Był właścicielem tego bogactwa nie długo. Wszystko skonczyło się jesienią 1939 roku.

Posłuchaj słowa wstępnego szóstego wydania magazynu online!
Słuchaj


Ostatni właściciel zamku w Nieświeżu


Leon Radziwiłł urodził się w 1888 r. w Berlinie. Z wyróżnieniem ukończył Korpus Paziów Jego Imperatorskiej Wysokości w Petersburgu w 1909 r. i wstąpił do Lejb-Gwardyjskiego Preobrażeńskiego Pułku. Wraz z wybuchem I wojny światowej przyszły ostatni właściciel zamku w Nieświeżu, który doskonale znał język polski, rosyjski, niemiecki i włoski, wstąpił do Wydziału Spraw Zagranicznych Sztabu Generalnego Cesarskiej Armii Rosyjskiej i służył tam do czasu rewolucji październikowej. 5 lipca 1917 r. za służbę został nagrodzony Orderem Świętego Stanisława III stopnia. W maju 1919 r. Leon Radziwiłł wstąpił do Wojska Polskiego. Ze względu na doświadczenie zdobyte w rosyjskim sztabie, młodego księcia skierowano do działu politycznego Sztabu Generalnego Wojska Polskiego. Po kilku miesiącach przeniesiono go do II Oddziału.

Po wojnie sowiecko-polskiej książę Leon zrezygnował ze służby w wojsku i poświęcił się działalności mecenackiej. Po śmierci brata Albrechta został XVII nieświeskim i XIV kleckim ordynatem. Od 1935 r. praktycznie cały czas mieszkał w zamku w Nieświeżu, gdzie zajmował się sprawami gospodarczymi, łowiectwem, malarstwem oraz mecenatem. To właśnie w Nieświeżu zastał go wybuch II wojny światowej. Stara rezydencja książąt stała się schronieniem dla wielu uchodźców błękitnej krwi, którzy opuścili Warszawę otoczoną przez wojska hitlerowskie. Generałowie, oficerowie, przedstawiciele elity społecznej i politycznej – wszyscy liczyli na to, że starożytne mury pałacu w Nieświeżu ochronią ich przed szaleństwem wojny.


Aresztować księcia


17 września 1939 r. w gabinecie księcia zadzwonił telefon. Człowiekiem na drugim końcu drutu był komisarz Sierotka. Książę uznał, że ktoś stroi sobie żarty, nazywając siebie imieniem jego słynnego przodka, i odłożył słuchawkę. Ale natychmiast rozległ się powtórny dzwonek. Rozmówca poinformował, że w mieście jest Armia Czerwona i wkrótce do zamku przbędą pełnomocnicy. Po krótkim czasie przyjechali funkcjonariusze NKWD. Jednym z enkawudzistów był korespondent sowieckiej gazety „Prawda”, Walentyn Katajew. Tak opisał aresztowanie Radziwiłła: „Marsz wojsk sowieckich był tak szybki, że wielu polskich panów i właścicieli ziemskich nie zdążyło uciec. W centrum miasta zajęliśmy budynek, w którym wcześniej znajdował się zarząd majątku księcia Radziwiłła. Ten, kto widział dokumenty majątkowe księcia, może sobie wyobrazić ogromne bogactwa, które posiadał. Ten człowiek posiadał dziesiątki tysięcy hektarów ziemi i dużą liczbę bydła.

Białoruskiego chłopa zapytaliśmy, gdzie jest zamek księcia. Chłop wsiadł do naszego samochodu i po raz pierwszy w życiu jako właściciel wjechał do parku książęcego. Major Gridniew i ja, delikatnie stąpając po dywanach rozesłanych po schodach, weszliśmy na drugie piętro zamku. W salonie przywitał nas jakiś polski dziennikarz, który uciekł z Warszawy. Z różnych pomieszczeń zaczęli wychodzić do salonu ważni urzędnicy byłego państwa polskiego. Na piersi mieli ordery i medale. Do salonu wyszła żona polskiego generała, która uciekła z Warszawy. W końcu pojawił się książę Lew [tak w tekście artykułu – przyp. aut.] Radziwiłł. Poprosiliśmy o oddanie broni. Z różnych pomieszczeń przyniesiono Browningi, Mausery, strzelby myśliwskie. W zamku Radziwiłła są ogromne bogactwa. Jest tu duża biblioteka, kolekcja różnych broni, obrazy słynnych europejskich mistrzów malarstwa”. Według wspomnień świadków podczas aresztowania oburzony książę zwrócił się do sług: „Wszystko, co się teraz dzieje, to ogromny błąd”.

Aresztowanie księcia przeprowadził major bezpieczeństwa państwowego Wiaczesław Gridniew. Człowiek ten zrobił karierę w radzieckich organach specjalnych, przechodząc drogę od komisarza Czeki do szefa Wyższej Szkoły Wywiadowczej MBP ZSRR. W sierpniu 1939 r. został przeniesiony do Głównego Zarządu Wojsk Pogranicznych NKWD. Podczas agresji Związku Sowieckiego na Polskę we wrześniu 1939 r. Gridniew został wysłany na zachód, jako szef Grupy Operacyjnej NKWD BSRR. Za zorganizowanie operacji aresztowania księcia Leona Radziwiłła, a także innych wysokich urzędników polskich w zamku w Nieświeżu, został nagrodzony Orderem Czerwonego Sztandaru. Później Gridniew został mianowany naczelnikiem wydziału miejskiego NKWD w Wołkowysku. W chwili napaści Niemiec na ZSRR zajmował się tworzeniem oddziałów wywiadowczo-dywersyjnych do przerzucania na tyły wojsk niemieckich.

Więzień Stalina

Księcia Leona Radziwiłła wraz z rodziną i innymi aresztowanymi w zamku mężczyznami wywieziono do Mińska, do Amerykanki, a następnie na Łubiankę. Najprawdopodobniej sowieckie służby specjalne miały plan wykorzystania wpływowego magnata do własnych celów. Ławrientij Beria i jego podwładni dobrze wiedzieli o roli, jaką Radziwiłłowie odegrali w międzywojennej Polsce. Sam książę rozumiał również, że ma niewielki wybór: albo pójdzie na współpracę z sowieckim wywiadem, albo... władze sowieckie pozbawią go życia. Ostatniego ordynata nieświeskiego uratowała znajomość jego matki, Marii Róży z Branickich, z rodziną włoskiego monarchy, Wiktora Emanuela III. W młodości księżna Branicka prowadziła aktywne życie towarzyskie. Młoda szlachcianka nie wyobrażała sobie wtedy, że zawarte znajomości uratują jej i jej rodzinie życie. O tym, że rodzina Leona Radziwiłła jest na Łubiance, dowiedziała się królowa Włoch, Helena Czarnogórska (Petrowić-Niegosz), która zwróciła się o pomoc do włoskiego ministra spraw zagranicznych Galeazza Ciano. Ostatecznie do rozwiązania losu Radziwiłłów przyłączył się premier Włoch Benito Mussolini. Leona Radziwiłła udało się wymienić na włoskich komunistów, którzy byli przetrzymywani w więzieniach faszystowskich Włoch. Ostatni ordynat nieświeski wraz z rodziną wyjechał najpierw do Włoch, a następnie do Wielkiej Brytanii. Podczas pobytu w Europie wycofał się z życia publicznego i całą II wojnę światową spędził na mglistym Albionie. Po wojnie Radziwiłł przeniósł się do Paryża, gdzie zmarł wiosną 1959 r.


Sowieci w Nieświeżu


Już pierwszego dnia agresji na Polskę około godziny 10, wojska sowieckie wkroczyły do Nieświeża. „17 września 1939 r. Armia Czerwona przekroczyła granicę. Na naszym odcinku nacierała sowiecka Straż Graniczna. To był dla nas taki szok, że nie wiedzieliśmy, co robić. W domu opowiadano o okropnościach rewolucji, podczas której zginęło wielu członków naszej rodziny. I w jednej chwili wszystko się zawaliło” – wspominała tamte czasy mieszkanka Nieświeża, Jadwiga Sudnik. Jedną z pierwszych sowieckich jednostek, które weszły do Nieświeża 17 września, był 17 Cimkowicki Oddział Pograniczny. To właśnie żołnierze tej jednostki zgodnie z rozkazem nr 0068 wojsk pogranicznych NKWD BSRR dokonywali aresztowań „elementów kontrrewolucyjnych” oraz konwojowali ich na wschód. Strażnikom powierzono również ochronę starożytnej rezydencji Radziwiłłów. Oto, co napisał szef BSRR, Pantielejmon Ponomarienko, w liście do Stalina 26 września 1939 r.: „W Nieświeżu odwiedziłem zamek książąt Radziwiłłów. Ma wielką wartość historyczno-kulturową, a jeśli mówimy o bibliotece, to jest bezcenna. W celu zabezpieczenia cennych przedmiotów i skatalogowania ich przyznaczyłem komisarza i grupę pracowników naukowych, a także tymczasowo zabroniłem odwiedzania zamku, niezależnie od stanowiska. Można go odwiedzić tylko za specjalnym zezwoleniem. Jak pokazuje praktyka, towarzysze odwiedzający zamek lubią zabrać ze sobą jakiś prezent na pamiątkę”.

Wymieniony wyżej komisarz zamku, towarzysz Kraśnik (imię nieznane), otrzymał instrukcję, w której wskazano: „Zamek byłego księcia Radziwiłła jest skarbem narodowym i stanowi muzeum o wielkiej wartości naukowo-historycznej. Muzeum jest ściśle chronione. Dopuszczenie jakichkolwiek odwiedzających, z wyjątkiem osób posiadających pozwolenie, aż do zatrzymania. Należy pamiętać, że ochrona, która obecnie istnieje, nie może uchronić muzeum przed kradzieżami. Komisarz ma za zadanie przeprowadzić ze swoimi asystentami spis wartości i sprawdzić dostępność książek biblioteki w katalogach. Służących z zamku usunąć. W żadnym wypadku nie usuwać, a wręcz przeciwnie, wykorzystywać naukowców, bibliotekarzy i muzealników pracujących u Radziwiłła”. Według opisu majątku w zamku „byłego księcia Radziwiłła”, sporządzonego 5 października 1939 r., w rezydencji znajdowały się 264 obrazy, 32 słuckie pasy, a także wazony, stoły, krzesła, dywany i szereg innych artykułów gospodarstwa domowego.

Komisarz-złodziej


Komisarz Kraśnik otrzymał uprawnienia królewskie na zamku w Nieświeżu. Strażnicy pograniczni, którzy służyli w rezydencji, byli w istocie jego podwładnymi. W rezultacie wiele rzeczy i przedmiotów wartościowych zniknęło. W listopadzie 1939 r. nastąpiła rotacja i pograniczników z Cimkowicz zastąpił pluton 23 Zmotoryzowanej Dywizji Strzeleckiej NKWD. Rozpoczęły się „sprzeczki” między nową ochroną a komisarzem. Kraśnik oskarżył czerwonoarmistów o kradzież rzeczy z zamku. 10 lipca 1940 r. pisał do Mińska: „Zdarzają się przypadki zaginięcia rzeczy zamku. Jak to: sukienki, bielizna męska, szlafroki męskie i, jak sądzę, szereg innych rzeczy”. Do Nieświeża wysłano specjalną komisję, która dowiedziała się, że przebywający w zamku żołnierze Armii Czerwonej byli wewnątrz zamku tylko raz, na zimprowizowanej wycieczce. Nie było innych możliwości wejścia do zamku. Pozwolenie na to wydawał szef NKWD w Nieświeżu. Nie znaleziono żadnych cennych przedmiotów u żołnierzy. Nie ujawniono faktów sprzedaży mieszkańcom. W notatce wyjaśniającej z 21 sierpnia 1940 r. dowódca 23 Zmotoryzowanej Dywizji Strzeleckiej, młodszy porucznik Bugrow, zaznaczył: „W listopadzie 1939 r. wraz z pierwszym plutonem 7 Kompanii Strzeleckiej zostałem wysłany do miasta Nieśwież, do dyspozycji Oddziału Okręgowego NKWD w celu wykonania prac operacyjnych. Od naczelnika Oddziału Okręgowego NKWD otrzymałem rozkaz przyjęcia pod ochronę osób znajdujących się w areszcie domowym w zamku. Zastąpiłem Pluton Straży Granicznej i postawiłem dwa posterunki tak, aby osoby nie mogły uciec. Majątek znajdujący się w zamku był w dyspozycji komisarza zamku, towarzysza Kraśnika, i jego pomocnika, towarzysza Szewiakowa. Klucze do wszystkich drzwi znajdują się u towarzysza Kraśnika, a majątku znajdującego się w zamku towarzysz Kraśnik nie rozdawał i nie rozdaje nikomu. Raz rozmawiałem o Kraśniku ze stajennym zamku, towarzyszem Karczewskim, i ten powiedział mi, że przed naszym przyjazdem na zamku był Pluton Straży Granicznej, gdzie towarzysz Kraśnik bardzo zaprzyjaźnił się z dowódcą plutonu i wiele rzeczy wywoził. Również Karczewski powiedział mi, że nie ma w mieście ani jednego komisarza noszącego takie stroje jak komisarz zamku, towarzysz Kraśnik”.

26 sierpnia 1940 r. zastępca naczelnika wojsk pogranicznych NKWD BSRR, kombrig Arsienij Czurilin, wysłał zastępcy ministra spraw wewnętrznych BSRR, Ławrentijowi Canawie, raport o śledztwie w tej sprawie. W dokumencie przytoczono wniosek politruka Rebrowa, który na rozkaz szefa oddziału politycznego wojsk pogranicznych NKWD okręgu północno-zachodniego prowadził śledztwo w tej sprawie. Według zeznań czerwonoarmista Nazarenki, komisarz Kraśnik, walizkami wywoził „pańskie dobro” do Mińska. „Jechał do Mińska z dwiema–trzema ciężkimi walizkami i wracał pusty” – zauważył wojskowy. Później u znajomych Kraśnika znaleziono radiolę i gramofon z gabinetu księcia Leona Radziwiłła, a także inne rzeczy. Przy tym sam komisarz mówił, że przekazał te rzeczy szefowi BSRR, Ponomarience.

Młodszy porucznik Bugrow, dowódca plutonu, który ochraniał zamek w Nieświeżu, w sierpniu 1940 r. podał w zeznaniu: „Kraśnik cały czas, dwa razy w miesiącu, jeździł do Mińska i był tam po 10–15 dni. Przy tym z zamku zawsze wyjeżdżał z walizkami, a co w nich jest, nie wiadomo. Sprawdzać go nie miałem prawa, bo nie brałem pod ochronę mienia, a otrzymałem rozkaz wziąć pod ochronę osoby znajdujące się w areszcie domowym [w zamku została m.in. Maria Róża Branicka z Radziwiłłów, matka Albrechta i Leona – przyp. aut.]. Bolszewicy nazywali ją „żywym eksponatem muzealnym”. Kraśnik upozorował kradzież: wybił kilka okien, wyważył drzwi w zamku. Następnie napisał skargę do komendy rejonowej NKWD w Nieświeżu, w której informował o naruszeniu zamków, zaparć, pieczęci i przedostaniu się do pomieszczeń zamku nieznanych”. Ale to nie pomogło urzędnikowi. Wkrótce postanowiono przekazać sprawę do zbadania prokuratorowi rejonu nieświeskiego. Komisarz został oskarżony nie tylko o kradzież, ale także o zniesławienie czerwonoarmistów i kierownictwa sowieckiej Białorusi. Pod koniec sierpnia 1940 r. zapadła decyzja o oddaniu go pod sąd. Komisarz został oskarżony o 20-dniową samowolną absencję. Dalsze losy komisarza Kraśnika nie są znane. Myślę, że dostał swoje. Nie wiadomo też, jaką rolę w tej historii odegrał asystent Kraśnika, towarzysz Szewiakow. Postać ta nie pojawia się już w dokumentach.

Technikum, szpital, sanatorium


Jeśli chodzi o sam kompleks zamkowy, to pomimo początkowego pomysłu utworzenia w zamku muzeum, w lipcu 1940 r. Komitet Centralny KP(b) Białorusi podjął decyzję o przekazaniu jego majątku do dyspozycji NKWD BSRR i założeniu tam technikum drogowego. Biblioteka i archiwum Radziwiłłów zostały przekazane Akademii Nauk BSRR, obrazy i rzeźby Galerii Obrazów BSRR, zbroje rycerskie Muzeum Historycznemu BSRR, kolekcję sali łowieckiej Muzeum Puszczy Białowieskiej. W ten sposób Zamek w Nieświeżu został kolejny raz splądrowany.

Kiedy Niemcy zaatakowały Związek Sowiecki, wojska Wehrmachtu bardzo szybko dotarły do Nieświeża. Oto, jak te wydarzenia opisał geniusz niemieckich ataków czołgowych, Heinz Guderian: „Punkt dowodzenia grupy czołgowej 28 czerwca został przeniesiony do Nieświeża, do zamku księcia Radziwiłła. Ze starożytnych rzeczy znalazłem na najwyższym piętrze zamku tylko zdjęcie jakiegoś polowania, w którym uczestniczył cesarz Wilhelm jako gość”. Nic dziwnego, że niemiecki generał-pułkownik nie mógł zobaczyć kosztownych zbiorów Radziwiłłów. Wszystko zostało wywiezione przez bolszewików w latach 1940–1941. Nawiasem mówiąc, ze skarbów nieświeskich, niewiele udało się ewakuować. Dlatego wiele z nich wpadło w ręce Niemców. W kwietniu 1943 r. Niemcy decydowali o losie obrazów z kolekcji Radziwiłłów. „Cała kolekcja Radziwiłłów, którą stanowiły nie tylko płótna najlepszych rosyjskich artystów, ale także cenne meble, porcelana, kość słoniowa, zegary itp., została w latach 1940–1941 przeniesiona z należącego do Radziwiłłów zamku w Nieświeżu. Pani Czykalińskiej powierzono katalogowanie tych zbiorów. Spisała wszystko do ostatniego przedmiotu. Jest pewna, że nawet dzisiaj będzie w stanie zidentyfikować każdy przedmiot z kolekcji. Kilka dni po wybuchu wojny dostała rozkaz spakowania najcenniejszych rzeczy i wysłania je do Moskwy. Pakowanie odbywało się pod jej kierownictwem. Ale wywóz nie. Opowiada, że niemieccy żołnierze kradli i niszczyli cenne obrazy i rzeczy. Na przykład jeden żołnierz wyciął obraz z ramy, zwinął go w rolkę i zabrał ze sobą. Potwierdza, że część obrazów jest w posiadaniu gauleitera. Oprócz tego ma do dyspozycji meble z czarnego drewna wykonane dla Mikołaja I, a także inne meble, zegary i regały. Wydaje jej się, że słyszała, że część kolekcji została skierowana do Królewca. W kolekcji znalazły się również słynne słuckie pasy, wykonane ze złota i srebra na sposób perski. Z 30 istniejących na całym świecie pasów 20 należało do Radziwiłłów. Za jedną czwartą takiego pasa zaoferowano 20 tysięcy rubli. Te pasy na rozkaz z Moskwy również zostały zapakowane. O tym, gdzie znajdują się teraz, nic nie wiadomo” – zaznaczono w jednym z dokumentów niemieckiej administracji okupacyjnej.

O ewakuacji pasów słuckich wspomniała też pracownica Galerii Sztuki BSRR Helena Aladowa. „Niemcy są już pod Mińskiem. Ostatnia noc, którą spędziliśmy w mieście, w Państwowej Galerii obrazów przy ulicy Karola Marksa 29. Wcześniej, przez dwa dni, pakowano eksponaty galerii. Najlepsze płótna zostały wyciągnięte z ram i umieszczone w pudłach. Dużo trzeba było majstrować przy kolekcji pasów słuckich. Było ich 48 sztuk, wśród nich utkany ze złota w fabryce Leona Madżarskiego w mieście Słuck, fabryki Paschalisa w Lipkowie, krakowskiej fabryce Masłowskiego. I wszystkie one leżały w bardzo ciężkiej skrzyni w magazynie. Nam, trzem kobietam i jednemu mężczyźnie, pracownikowi, ledwo udało się go ruszyć z miejsca. Rano dyrektor galerii, Mikołaj Michołap, ogłosił nam, że trzeba natychmiast uciekać, bo Niemcy są już blisko i zaraz wejdą do Mińska. Mówię do dyrektora, że każdy z nas powinien zabrać ze sobą choć jeden pas słucki, bo kto wie, co się z nimi może stać. Ale kustosz Kanopacka z kluczami do magazynu gdzieś poszła i nie można było jej znaleźć”. Od tego czasu o unikalnej kolekcji pasów słuckich nic nie wiadomo.

W czasie niemieckiej okupacji Białorusi w Nieświeżu znajdował się szpital wojskowy. Po wyzwoleniu miasta władze sowieckie ponownie zwróciły uwagę na rezydencję Radziwiłłów. W maju 1945 r. utworzono tam sanatorium specjalnego przeznaczenia Ludowego Komisariatu Zdrowia BSRR, które od 1962 r. (według innych danych od 1965 r.) było podległe czwartemu głównemu zarządowi Ministerstwa Zdrowia BSRR.

Według obliczeń sanatorium w starożytnym zamku przyjmowano trzy tysiące pacjentów rocznie. Był osobny oddział dla osób cierpiących na ciężkie choroby. W wielu prospektach informacyjno-reklamowych z lat 1950–1970 zauważano, że największym plusem sanatorium w Nieświeżu była okalająca go przyroda. Chodziło przede wszystkim o słynne parki i ich wyjątkową roślinność. W książce „Nieśwież. Krótki esej o mieście i sanatorium”, wydanej w 1959 r., wskazywano, że goście sanatorium otrzymują znaczną dawkę witamin dzięki warzywom i owocom ze szklarni. Jednocześnie zauważano, że w budynku sanatorium znajduje się ponad 300 pokoi i sal, które „wcześniej należały do rodziny magnata”.

Wygląd zamku na zdjęciach z lat 1940–1960 niewiele różni się od zdjęć z lat 30., kiedy Nieśwież należał do II Rzeczypospolitej. Jednak w czasie funkcjonowania sanatorium zniszczono unikalne konstrukcje wewnętrzne. W latach 60. w dawnej rezydencji Radziwiłłów przeprowadzono instalację ogrzewania parowego. Podczas tych prac zniszczono znaczną część starych pieców i kominków z XVIII–XIX w. W latach 80. XX w., podczas kolejnej rekonstrukcji, zniszczono holenderskie panele z XVI–XVII w. Gości zamku w tym okresie witała tablica z informacją, że „1 listopada 1917 r. odbył się tu II zjazd bolszewików 2 Armii Frontu Zachodniego i wybrano komitet wojskowo-rewolucyjny”.

W listopadzie 1990 r. Rada Ministrów BSRR przyjęła uchwałę, zgodnie z którą Republikańskie Stowarzyszenie Uzdrowisk Międzykołchozowych, które zarządzało zamkiem w Nieświeżu, a także Miński Komitet Wykonawczy i Ministerstwo Budownictwa otrzymały zadanie zapewnienia budowy sanatorium „Nieśwież” poza zamkiem. Po tym, jak Białoruś stała się niepodległym krajem, zamek w Nieświeżu znalazł się pod skrzydłem Ministerstwa Kultury i od tego czasu trwają prace restauracyjne. W połowie lat 90. zamek niewiele przypominał o jego wielkości. Żółty tynk na ścianach, brudne korytarze. Jednak wtedy pojawili się historycy i krajoznawcy, którzy zaczęli opowiadać Białorusinom prawdziwą historię słynnego obiektu architektonicznego. Aktywna renowacja zamku rozpoczęła się na początku lat 2000. i zakończyła w 2012 r. W latach 50. udało się przywrócić na Białoruś część obrazów z kolekcji książąt. Do rezydencji Radziwiłłów z Teatru im. Janki Kupały w Mińsku powróciły również słynne lustra. Dziś zamek w Nieświeżu jest jedną z wizytówek Białorusi.