Rosja atakuje ukraiński system energetyczny. Rozwiązania zdecentralizowane kształtują nowy model odporności

Rosja codziennie atakuje ukraiński system energetyczny. Dlatego Ukraina buduje nowy model odporności oparty na zdecentralizowanym wytwarzaniu energii i mobilnych rozwiązaniach kogeneracyjnych. Technologie te, zdolne do autonomicznej pracy nawet podczas całkowitej awarii zasilania, tworzą już „wyspy energetyczne” dla szpitali, zakładów wodociągowych i systemów ciepłowniczych. W 2025 r. kogeneracja stała się jednym z kluczowych narzędzi obrony energetycznej: od szybkiego przywracania infrastruktury krytycznej po tworzenie odpornych na ataki mikrosieci, z czym tradycyjne źródła energii nie są już w stanie sobie poradzić.

Posłuchaj słowa wstępnego szóstego wydania magazynu online!
Słuchaj


Rosyjskie ataki na infrastrukturę energetyczną Ukrainy jesienią 2025 r. stały się systematyczne i wysoce ukierunkowane: koncentrują się przede wszystkim na podstacjach, elektrociepłowniach i liniach wysokiego napięcia, które zapewniają dostawy energii elektrycznej. W dużych miastach prowadzi to już do długotrwałych przerw w dostawach energii, spadków ciśnienia w systemach ciepłowniczych i zakłóceń w dostawach wody. Poprzedni prezes Ukrenergo Witalij Zaichenko [został odwołany we wrześniu 2025 r. – red.] określał te działania jako strategię „spalonej ziemi”. Rosyjskie ataki mają bowiem na celu całkowite, a nie tymczasowe unieruchomienie obiektów infrastruktury energetycznej.

W tej sytuacji eksperci coraz częściej podkreślają potrzebę stworzenia sieci zdecentralizowanych źródeł energii, które mogą działać niezależnie od sieci przesyłowej. Są to przede wszystkim mobilne i modułowe jednostki kogeneracyjne, które tworzą lokalne punkty dostaw energii – tzw. wyspy energetyczne – dla szpitali, zakładów wodociągowych, ciepłowni i obiektów przemysłowych. Sviatoslav Pavliuk, dyrektor wykonawczy Stowarzyszenia Energooszczędnych Miast Ukrainy, zauważa, że w sytuacjach awarii sieci to właśnie kogeneracja może niezawodnie wspierać działanie dużych pomp i systemów grzewczych, czego nie są w stanie osiągnąć generatory dieslowskie. Analityk Hennadii Riabtsev dodaje, że elastyczne źródła energii przestały być „rezerwą” i stały się elementem obrony energetycznej.

Ukraina została więc poligonem doświadczalnym dla szybkiego wdrażania takich rozwiązań. Zainteresowanie przemysłowymi modułami kogeneracyjnymi i mikrogeneracją rośnie także poza jej granicami– europejskie organy regulacyjne analizują ukraińskie doświadczenia, traktując je jako model odporności dla przyszłej polityki energetycznej UE.


Jak działa kogeneracja


Kogeneracja to jednoczesna produkcja energii elektrycznej i ciepła z jednego źródła paliwa. W przeciwieństwie do tradycyjnej produkcji energii, gdzie ciepło jest marnowane, systemy kogeneracyjne przechwytują tę energię cieplną za pomocą wymienników ciepła i ponownie wykorzystują ją do ogrzewania miejskiego, podgrzewania wody lub procesów przemysłowych. Dzięki temu całkowita sprawność energetyczna systemu osiąga 85–92 proc. w porównaniu z mniej niż 40 proc. w konwencjonalnych elektrowniach.

Silnik gazowy lub turbina wytwarzają energię elektryczną, a nadmiar ciepła jest zawracany do systemu. Nowoczesne systemy mogą pracować równolegle z siecią energetyczną lub autonomicznie, w tzw. trybie wyspowym. Ten ostatni umożliwia utrzymanie działania obiektów o znaczeniu krytycznym nawet podczas całkowitej awarii zasilania.


Kogeneracja w warunkach wojennych


Podczas masowych ataków Rosji lokalne uszkodzenia sieci często odcinają całe dzielnice ukraińskich miast niezależnie od dostępnych źródeł energii. Dlatego moduły kogeneracyjne stały się podstawą tworzenia „wysp energetycznych” – autonomicznych punktów zasilania dla szpitali, zakładów wodociągowych, ciepłowni i zakładów przemysłowych.

Według danych ukraińskiego rządu z listopada 2025 r. sektor ciepłowniczy obsługuje już 182 jednostki kogeneracyjne (83 w pełnej eksploatacji) o łącznej mocy 147,3 MW, a także 239 blokowych kotłów modułowych (około 635 MW). Dzięki międzynarodowym programom pomocowym ukraińskie społeczności w różnych częściach kraju otrzymały ponad 90 jednostek modułowych (ponad 50 MW). We wdrażaniu lokalnej generacji energii przodują obwody kijowski i czerkaski.

Analizy Ministerstwa Energii wskazują, że w perspektywie średnioterminowej Ukraina potrzebuje około 2,2 GW nowych elastycznych mocy wytwórczych i około 1,5 GW w systemach magazynowania energii, aby ustabilizować sieć energetyczną. Jest to minimum niezbędne do zapewnienia elastyczności między szczytowymi obciążeniami, sytuacjami awaryjnymi i szybkim przywróceniem zasilania po atakach.

Jednak Międzynarodowa Agencja Energetyczna (IEA) prognozuje znacznie większy deficyt strukturalny – nawet do 6 GW w szczytowych okresach zimowych. Odzwierciedla to nie tylko potrzebę elastycznych źródeł energii, ale także skumulowaną utratę mocy wytwórczych, spowodowaną zniszczeniem elektrowni cieplnych i kogeneracyjnych, których nie da się szybko przywrócić.

W tych warunkach kogeneracja nie zastępuje dużych elektrowni, ale pokrywa najbardziej wrażliwy segment deficytu – lokalny i technologiczny. Systemy modułowe mogą przywrócić działanie krytycznych obiektów w ciągu kilku dni, tworząc mikrosieci w miejscach, gdzie linie przesyłowe zostały zniszczone. Sieć mobilnych i kontenerowych źródeł energii nie stanowi alternatywy dla dużych elektrowni, ale zapewnia niezbędną infrastrukturę, która pozwala utrzymać działanie podstawowych usług w sytuacji zagrożenia.


Architektura rynku kogeneracji


W 2025 r. sektor kogeneracji w Ukrainie stał się jedną z najbardziej dynamicznych części systemu energetycznego. Jego rozwój jest napędzany przez cały ekosystem podmiotów – integratorów, deweloperów, producentów silników i międzynarodowych darczyńców, którzy wspólnie pracują nad wyeliminowaniem deficytu elastycznej produkcji energii.

Twórcy i producenci lokalnych obiektów energetycznych to firmy, które tworzą i prowadzą własne stacje wykorzystujące biogaz, biomasę lub gaz, dostarczając w ten sposób społecznościom ciepło i energię elektryczną w ramach „wysp energetycznych”. Przykładami są Clear Energy, Ekotechnika i wiele regionalnych firm zajmujących się bioenergią.

Ukraina korzysta z silników i turbin światowych producentów – MWM/Caterpillar, Jenbacher, Wärtsilä, Siemens Energy. Ich platformy zapewniają wysoką wydajność, niską emisję i możliwość autonomicznej pracy. W oparciu o silniki OEM integratorzy montują kompleksy rezerwowe do ogrzewania, wodociągów i przemysłu.

Wdrożenie mobilnych źródeł energii na dużą skalę nie byłoby możliwe bez wsparcia darczyńców i światowych instytucji, wspierających Ukrainę w czasie wojny obronnej z Rosją. Dzięki pomocy USAID, EBRD, NEFCO, Funduszu Wsparcia Energetycznego UE oraz Danii, Niemiec i Szwecji w ciągu ostatnich dwóch lat sprowadzono ponad 200 modułów energetycznych o mocy od 250 kW do 2,5 MW.

Ukraińskie zespoły inżynierów odgrywają kluczową rolę w rozwoju mobilnych systemów wytwarzania energii. Dostosowują one globalne platformy OEM do warunków wojennych, projektują systemy rezerwowe i integrują moduły z systemami ciepłowniczymi, szpitalami, wodociągami i obiektami o znaczeniu krytycznym. Do kluczowych graczy należą: KTS Engineering, Volts Energy, Energy Save, Interautomatika, TEDOM-Ukraine, BlastCat (DTEK Innovation Hub).

W tej grupie wyróżnia się firma RSE s.r.o. W odróżnieniu od klasycznych integratorów RSE łączy możliwości EPC z pełnym cyklem inżynieryjno-produkcyjnym: projektuje systemy modułowe, konteneryzuje silniki MWM/Caterpillar oraz buduje kompleksy trójgeneracyjne i przemysłowe pompy ciepła. Pod względem skali i szybkości instalacji firma RSE stała się jednym z najsilniejszych integratorów w Ukrainie i Europie Środkowo-Wschodniej. RSE s.r.o. powstała w 2023 r. w Brnie, gdzie znajduje się jej siedziba i zakład produkcyjny. Specjalizuje się w modułowych rozwiązaniach kogeneracyjnych i trójgeneracyjnych w formacie w pełni kontenerowym, zapewniających nieprzerwane zasilanie w ekstremalnych warunkach nie tylko przedsiębiorstwom, ale także obiektom krytycznym. Podstawową zasadą firmy jest pełny montaż fabryczny. Wszystkie moduły są budowane, testowane i konfigurowane w zakładzie, a do klientów trafiają jako gotowe do eksploatacji systemy. Skraca to czas instalacji do 72 godzin.


Inżynieria odporności


Wczesne instalacje RSE w 2023 r. – w Charkowie, Kijowie i Dnieprze – zdefiniowały filozofię inżynieryjną firmy: wzmocnione kontenery, podwójne trasy kablowe, wzmocniona ochrona przed uszkodzeniami odłamkami, rozszerzone protokoły bezpieczeństwa i stabilna praca poza siecią. Te wymagania wojenne ukształtowały dzisiejsze standardy projektowe.

Moduły RSE działają w trzech trybach: równoległym, autonomicznym i wyspowym. Tryb wyspowy umożliwia tworzenie mikrosieci dla szpitali, zakładów wodociągowych, ciepłowni, przedsiębiorstw komunalnych i przemysłu – wszędzie tam, gdzie przywrócenie linii przesyłowych może trwać kilka dni lub tygodni. Takie podejście jest obecnie poszukiwane nie tylko w Ukrainie, ale także w Polsce, Czechach i na Słowacji.

Kluczowym elementem technologii RSE są opatentowane bezolejowe turbiny zasilane propanem – uniwersalne moduły, które można zintegrować z dowolnym systemem kogeneracyjnym. Wykorzystują one ciepło odpadowe silnika do podwyższenia temperatury nośnika ciepła, dzięki czemu ogólna sprawność systemu w sieciach niskotemperaturowych przekracza 95 proc.

W listopadzie 2025 r. podczas MWM Energy Days w Mannheim firma zaprezentowała swój flagowy kompleks trójgeneracyjny – Modular Power Plant. Oparty na silniku MWM TCG 2032 o mocy 4,5 MW agregat może wytwarzać energię elektryczną, ciepło i chłód, uruchamiać się bez sieci i tworzyć autonomiczne „wyspy energetyczne” dla systemów komunalnych i przemysłowych.

RSE s.r.o. współpracuje z Caterpillar Energy Solutions (MWM), Politechniką Kijowską i GIZ w celu wspólnego opracowywania programów szkoleniowych, przygotowania inżynierów i nowoczesnych zdecentralizowanych rozwiązań energetycznych.


Ukraińskie rozwiązania na rynku europejskim


Ukraińskie technologie modułowe, opracowane pod presją wojny, oferują Europie praktyczny model odporności infrastruktury – dostosowany do cyberataków, szantażu energetycznego i niestabilności sieci. System europejski, uzależniony od dużych węzłów wytwarzania energii i długich korytarzy przesyłowych, coraz lepiej zdaje sobie sprawę ze swoich słabych punktów.

Dlatego ukraińska praktyka wdrażania modułów – co zajmuje nie całe miesiące, a zaledwie kilka dni – jest już analizowana w europejskim planowaniu ochrony ludności. ENTSO-E i krajowe organy regulacyjne rozważają, w jaki sposób włączyć ją do standardów reagowania na zagrożenia.

Ostatecznie doświadczenia Ukrainy kształtują nową logikę europejskiego bezpieczeństwa energetycznego: wielość źródeł, autonomia, szybka odporność i gotowość na scenariusze kryzysowe to parametry, które będą decydować o zrównoważonym rozwoju europejskiej infrastruktury w nadchodzących dziesięcioleciach.