Kopiujemy haniebne wzorce. Kazachstan przyjmuje „rosyjskie prawo”

„Staliśmy się kolonią Federacji Rosyjskiej. Mówię to z wielkim smutkiem i rozczarowaniem. Nie sądziłam, że to może się wydarzyć. Nowelizacje dziewięciu ustaw zaczną obowiązywać z początkiem marca 2026 roku. Prawdopodobnie nie będzie wolno o nas mówić, nosić jakichkolwiek symboli LGBTQI+, wyrażać tożsamości, być widocznym z partnerami lub partnerkami itp. Kazachstan zmierza w złym kierunku” – mówi w rozmowie z Tomaszem Otockim Zhanar Sekerbajewa, współzałożycielka Kazachskiej Inicjatywy Feministycznej „Feminita”, lesbijka, trójboistka siłowa, feministka, doktorka nauk humanistycznych.

Posłuchaj słowa wstępnego szóstego wydania magazynu online!
Słuchaj


Prezydent Kazachstanu 30 grudnia 2025 roku podpisał ustawę zakazującą propagandy LGBT i pedofilii w mediach, sieciach telekomunikacyjnych i na platformach internetowych. Projekt ustawy wcześniej zatwierdziły obie izby parlamentu Kazachstanu. Według lokalnych źródeł debata i głosowanie nad poprawkami trwały zaledwie 15 minut, nie było żadnych zastrzeżeń, nikt się nie wstrzymał, nie rozpatrzono apeli przedstawicieli społeczeństwa obywatelskiego. Nowe prawo zostało skrytykowane przez ONZ, jednak nie przyciągnęło aż tyle międzynarodowej uwagi, co inne represyjne zmiany legislacyjnym na terenie byłego ZSRR.

Naruszenie nowego prawa może skutkować karą grzywny w wysokości 144 500 tenge (280 dolarów) i aresztem administracyjnym na okres do 10 dni.

Pierwsze próby zakazu „propagandy homoseksualnej” podjęto w Kazachstanie jeszcze za rządów Nazarbajewa, tuż po uchwaleniu podobnego prawa w Federacji Rosyjskiej. W 2024 roku pojawiła się petycja z podpisami 50 tysięcy mieszkańców Kazachstanu z prośbą do władz, by zakazać „propagandy LGBT”. Jak wskazują eksperci, po Kirgistanie w 2023 i Gruzji w 2024 roku Kazachstan jest następnym państwem, które dąży do kryminalizacji tzw. propagandy LGBT za pomocą ustawodawstwa inspirowanego prawem rosyjskim. „To kolejny dowód na to, że wirus sowieckiej homofobii w krajach poradzieckich nigdy nie umarł – po prostu pozostał uśpiony” – piszą dziennikarze zajmujący się tematyką LGBT.

W przeciwieństwie do Turkmenistanu i Uzbekistanu homoseksualizm w Kazachstanie wciąż formalnie pozostaje legalny, jednak w społeczeństwie w większości muzułmańskim osoby homoseksualne są poddawane dyskryminacji i prześladowaniom. Kilka dni temu prezydent Tokajew wystąpił z kolejną inicjatywą: prawnego zakazu małżeństw homoseksualnych w konstytucji kraju. Formalnie wciąż nie ma mowy o tym, by zakazać samych stosunków homoseksualnych.


Tomasz Otocki: W listopadzie i grudniu 2025 roku Mażylis i Senat – izba niższa i wyższa parlamentu Kazachstanu – przyjęły ustawę zakazującą „propagandy LGBT”. Ostatecznie nowe prawo podpisał prezydent. Czy byli Państwo zaskoczeni takim obrotem wydarzeń?


Zhanar Sekerbayeva, „Feminita”: Nie byliśmy zaskoczeni, byliśmy zszokowani. Naszym zdaniem Kazachstan idzie w stronę rosyjskiego łamania i niszczenia praw człowieka, wojny opartej na imperialistycznych pragnieniach, przyjaźni i oddania się Władimirowi Putinowi. Tak zwana propaganda LGBT w żadnym kraju nie istnieje, a nasi urzędnicy nie byli w stanie nadać precyzyjnego, naukowego znaczenia pojęciu propagandy, której zakazują. W naszym kraju można trafić co najwyżej na propagandę przemocy mężczyzn wobec kobiet, toksycznej męskości i nieodpowiedzialnych zachowań heteroseksualnych ojców. A skoro już nie jesteśmy niepodległym państwem kierującym się zdrowym rozsądkiem, musimy uznać, że ponownie staliśmy się kolonią Federacji Rosyjskiej. To bolesne, bo w przeszłości mieliśmy już podobne doświadczenie kolonizacji. Przyjęcie tych poprawek do dziewięciu ustaw pokazuje powrót do totalitarnych doświadczeń ZSRR, gdzie ludzie byli więzieni za swoją seksualność, niezgodę z ideologią państwową, korzystanie z wolności słowa, niezależność umysłu.


W czasach sowieckich homoseksualizm był zakazany w Kazachstanie, ale prawo zmieniono w latach dziewięćdziesiątych XX wieku, by dostosować się do wymagań międzynarodowych. Jak od tego czasu zmieniła się sytuacja społeczności LGBT? Czy są jakieś różnice między traktowaniem lesbijek, gejów, osób biseksualnych czy transseksualistów?


Wtedy zmieniło się zarówno prawo, jak i podejście do społeczności LGBT. W latach dziewięćdziesiątych mieliśmy wolność, queerowe radio, programy w telewizji, gdzie można było zapraszać osoby LGBT i omawiać wiele związanych z tym tematów. Władza nie ingerowała w prywatne życie obywateli. Zwrot w prawo nie nastąpił jednak sam z siebie. Bardzo duży wpływ na Kazachstan ma prezydentura Donalda Trumpa, a jeszcze większy – rządy Władimira Putina, z ich ruchami antygenderowymi. Nasz rząd płynie z tym prądem i próbuje go wykorzystać do legalizacji zachowań przestępczych, wręcz bandyckich. Doprawdy nie wiem, po co mamy kopiować te haniebne wzorce ustanowione przez białych, uprzywilejowanych mężczyzn.

Dlaczego nie możemy naśladować najlepszych przykładów i praktyk inkluzywności, walki o demokrację, mądrych i pokojowych decyzji? Dlaczego nie możemy zaakceptować różnorodnych tożsamości, aby móc pracować, żyć i cieszyć się życiem? Nie mogę zrozumieć pragnienia starców do stworzenia nowego ZSRR, powrotu do imperium, do którego wcale nie chcielibyśmy wrócić.

Światem rządzą starcy, a stworzone przez nich reżimy są okropne. Dlatego proszę wszystkich starszych panów w rządzie, aby przeszli na emeryturę, udali się na plaże, do lasów, na farmy i czerpali przyjemność z życia. Tylko nie idźcie do polityki, nie jesteście nam potrzebni! Przestańcie nami rządzić, bo nie chcemy wojen, femicydu, wykluczania osób LGBTQI+, dyskryminacji, kłamstwa, demagogii, armii i niekończącej się śmierci ludzi, którzy są niewolnikami w tym kapitalistycznym systemie.


Rozumiem emocje, które Panią targają. Proszę powiedzieć, jak obecnie wygląda sytuacja osób LGBT w Kazachstanie w porównaniu z innymi krajami Azji Środkowej?


Kazachstan był od lat dziewięćdziesiątych jednym z ośrodków aktywizmu LGBTQI+ w Azji Środkowej. Na przykład wiele lat temu, po wprowadzeniu ustawy skierowanej przeciwko osobom LGBT w Kirgistanie, wielu kirgiskich aktywistów przybyło do Kazachstanu, aby móc żyć i pracować w komfortowym i przyjaznym środowisku. Otworzyliśmy dla nich drzwi. Jednak teraz, wybierając rosyjską drogę w otchłań, przestaliśmy być bezpiecznym krajem.

Istnieje ryzyko, że Kazachstan mógłby zastosować praktyki faszystowskie wobec osób LGBTQI+, tak jak dzieje się to w Rosji. Wiele młodych osób queer zdecydowało się na opuszczenie naszego kraju na zawsze. Cóż, jeśli taki był cel naszego rządu, to go osiągnął. Nie będzie młodzieży pracującej na rzecz dobrobytu państwa, zakładającej rodziny, wspierającej gospodarkę Azji Centralnej.


Czyli wraz z podpisaniem ustawy zakazującej propagandy LGBT, wzorowanej na analogicznym prawie obowiązującym w Rosji, możemy powiedzieć, że Kazachstan jeszcze bardziej zbliżył się do wzorców z Moskwy?


Tak, staliśmy się kolonią Federacji Rosyjskiej. Mówię to z wielkim smutkiem i rozczarowaniem. Nigdy nie sądziłam, że może się to wydarzyć, ponieważ doświadczenia kolonialne były dla nas tutaj, w Kazachstanie, traumatyczne.


Czy nowe prawo w Kazachstanie wpłynie w praktyce na sytuację osób LGBT?


Nowelizacje dziewięciu ustaw zaczną obowiązywać z początkiem marca 2026 roku. Prawdopodobnie nie będzie wolno o nas mówić, nosić jakichkolwiek symboli LGBTQI+, wyrażać tożsamości, być widocznym z partnerami lub partnerkami itp.

Trudno powiedzieć, czego dokładnie wkrótce doświadczymy, ale spodziewam się, że ten backlash doprowadzi do ataków, dyskryminacji, szantażu, dezinformacji i „deep fakes”. Jako współzałożycielka Kazachstańskiej Inicjatywy Feministycznej „Feminita” doświadczyłam od 2014 roku niemal wszystkiego z wyżej wymienionych i nie boję się. Byłam, jestem i będę odważną, niezwykłą lesbijką, której nikt i nic nie jest w stanie powstrzymać. Zresztą, jak ktoś może zatrzymać czas, miłość, postęp i siłę natury?


Czy mogłaby Pani opowiedzieć nam o pracy swojej organizacji i innych organizacji wspierających osoby LGBT? W jaki sposób ich sytuacja zmieniła się w ciągu ostatnich 10–15 lat?


Sytuacja zmieniła się, to prawda. Za rządów Nazarbajewa nie doświadczałyśmy takiej presji. Być może był zbyt zajęty kradzieżą pieniędzy dla swojej rodziny. Z kolei Tokajew jawi się jako osoba niepewna siebie, dlatego potrzebuje sojuszników w postaci Trumpa i Putina. To Tokajew wydał rozkaz strzelania do protestujących bez ostrzeżenia podczas „krwawego stycznia” w 2022 roku. Zginęły niewinne osoby, w tym czteroletnia Aiqorqem Meldekhan. Czy ta dziewczynka była wrogiem mojego kraju?

Takie igranie ze społeczeństwem nie wróży dobrze. Obywatele Kazachstanu rozumieją, jakie są prawdziwe problemy. Są to korupcja, kobietobójstwo, upadek gospodarczy, kolonializm, brak ideologii państwowej, degradacja medycyny i edukacji, drenaż mózgów, autorytaryzm. W Kazachstanie od dwóch – trzech lat ludzie biorą kredyty na zakup żywności w sklepach spożywczych! To nie życie, to przetrwanie. W tych pogarszających się warunkach widzimy, jak bogacą się tylko wysocy rangą urzędnicy i rodziny elitarnych klanów: Tokajewa i Nazarbajewa.